رشد از عمل متقابل بلوغ دستگاه عصبی مرکزی، دستگاه عصبی عضلانی و غدد درون‌ریز و تأثیرات متعدد محیطی ناشی می‌شود (مثلاً والدین و معلمان، می‌توانند حصول توانائی‌های بالقوه رشدی کودک را تسهیل یا خنثی کنند). این توانائی بالقوه برای استعداد ژنتیکی بالقوه هر فرد با توجه به: سطح عقلی، اختلالات روانی، خلق‌وخو (مزاج) و احتمالاً برخی صفات شخصیتی - اختصاصی است.


رشد فرآیندی ممتد است و در تمام زندگی ادامه دارد اما در مراحل اولیه زندگی از همیشه سریع‌تر است. وزن مغز نوزاد ۳۵۰ گرم است، در ۱۸ ماهگی سه برابر می‌شود و در هفت‌سالگی به وزن مغز بزرگسالان که ۱۳۵۰ گرم است بسیار نزدیک می‌شود.


در حالی‌که نوروژنز (عصب‌زائی) در هنگام تولد تقریباً کامل است، شاخه‌شاخه شدن آکسون‌ها و دندریت‌ها سال‌ها ادامه دارد. به‌نظر می‌رسد این پدیده و تشکیل سیناپس‌ها از محیط تأثیر می‌پذیرند. به‌دلیل انعطاف‌پذیری مغز، در پاسخ به محرک‌های محیطی برخی ارتباطات تقویت و مابقی ایجاد می‌شوند. میلینیزاسیون دهه‌ها ادامه دارد. مشهورترین نظریه‌پردازان در مورد رشد کودک، زیگموند فروید (Sigmund Freud)، مارگرت مالر (Margaret Mahler)، اریک اریکسون (Erik Erikson) و ژان‌ پیاژه (Jean Piaget) بوده‌اند؛ کارهای آنها در جدول زیر خلاصه شده است.

جدول شاخص‌های رشد طبیعی رفتار در ۱-۰ سالگی

مارگارت مالر مرحله اوتیستیک طبیعی (تولد تا ۴ هفتگی)
ـ وضعیت نیمه خواب، نیمه بیدار
ـ عمل اصلی این مرحله به دست آوردن تعادل هومئوستاتیک با محیط است
مرحله همزیستی طبیعی (۴-۳ هفتگی تا ۵-۴ ماهگی)
ـ آگاهی مبهم نسبت به مراقب، ولی نوزاد طوری رفتار می‌کند انگار او و مراقب هنوز در یک وضعیت پیوند و عدم تمایز هستند.
ـ لبخند اجتماعی تشخیصی است (۴-۲ ماهگی)
زیرمرحله‌های جدائی - فردیت‌یابی
اولین زیر مرحله
تمایز (۱۰-۵ سالگی)
ـ روند شکستن پوسته اوتیستیک (یعنی ایجاد نظام حسی هوشیارتر که بیانگر رسیدگی و بالیدگی شناختی و نورولوژیک است).
ـ شروع بررسی مقایسه‌ای (یعنی مقایسه اینکه چه چیزی مادر هست و چه چیزی مادر نیست)
ـ اضطراب تشخیصی: اضطراب قوی‌تر که دربرگیرنده کنجکاوی و ترس است (بیشترین شیوع در حوالی ۸ ماهگی)
زیگموند فروید مرحله دهانی (تولد تا یک سالگی)
ـ محل اصلی تنش و ارضاء دهان، لب‌ها، زبان؛ شامل فعالیت‌های گاز زدن و مکیدن است.
اریک اریکسون اعتماد بنیادی در مقابل عدم اعتماد بنیادی (حسی دهانی) (تولد تا یک سالگی)
ـ عدم اعتماد اجتماعی از طریق آسانی تغذیه، عمق خواب و آرامش روده نشان داده می‌شود.
ـ بستگی به ثبات و گاهی به تجربه مراقب دارد.
ـ در ۶ ماه دوم دندان درآوردن و گاز زدن، طفل را از گرفتن به خوردن هدایت می‌کند.
ـ از شیر گرفتن منجر به ”دلتنگی برای بهشت گمشده“ می‌شود.
ـ اگر اعتماد بنیادی قوی باشد، کودک رفتاری امیدوارانه را حفظ می‌کند.
ژان‌پیاژه مرحله حسی حرکتی (تولد تا ۲ سالگی)
ـ هوش عمدتاً به فعالیت‌ها و حرکات هماهنگ تحت طرح‌واره بستگی دارد
(طرح‌واره یک الگوی رفتاری در پاسخ به یک محرک محیطی خاصی است)
ـ محیط از طریق جذب و انطباق کنترل می‌شود.
(جذب یکی کردن محرک‌های جدید محیطی است؛ انطباق تغییر رفتار برای انطباق با محرک جدید است).
ـ دوام اشیاء تا ۲ سالگی به‌دست می‌آید اگر شیء از جلوی چشمان طفل ناپدید شود هیجان در ذهنش وجود دارد: به دنبال شیء گمشده می‌گردد.
ـ بازگشت‌پذیری در عمل شروع می‌شود.
نظریات برخلاف مالر، سایر بررسی‌‌کنندگان گروه‌های دوتائی طفل - مادر تحت‌تأثیر روابط متقابل و تکمیل‌کننده (و نه اونیسم یا پیوستگی) قرار گرفته‌اند که زمینه‌ای را برای ایجاد ارتباط و رشد زبان فراهم می‌کند به‌گونه‌ای که افکار زمینه‌ای از قبل وجود داشته است.
پیاژه و سایرین بر تلاش فعالانه کودک برای کنترل ماهیانه محیط بیجان تأکید می‌کنند. این مسئله مکمل کار فروید است چون انگیزه طفل و کودک کم‌سن و سال برای رفتار تنها تسکین سائق تنش و ارضاء دهانی، مقعدی، و آلتی نیست.

جدول شاخص‌های رشد طبیعی رفتار در ۲-۱ سالگی

مارگارت مالر زیر مرحله‌ٔ دوم: تمرین (۱۶-۱۰ ماهگی)
ـ شروع این مرحله با حرکت ایستاده مشخص می‌شود، کودک دیدگاهی جدید و همچنین خلقی سرخوش دارد.
ـ مادر به‌عنوان پایه و اساس خانه به‌شمار می‌آید.
ـ اضطراب تشخیصی: اضطراب جدائی
زیر مرحله سوم: آشتی (۲۳-۱۶ ماهگی)
ـ طفل اکنون چهار دست و پا راه می‌رود؛ نسبت به جدائی فیزیکی که خلق سرخوش او را پائین می‌آورد آگاهی بیشتری دارد.
ـ کودک سعی می‌کند پلی‌یر فاصله بین خود و مادر برند؛ این مسئله عیناً به‌صورت آوردن اشیاء برای مادر دیده می‌شود.
ـ تلاش‌های مادر برای کمک به کودک نوپا معمولاً کمک‌کننده به‌نظر نمی‌رسد، اوقات تلخی‌ها تیپیک هستند.
ـ واقعه تشخیصی: بحران آشتی، می‌خواهد توسط مادر آرام شود اما همچنان قادر به پذیرش کمک او نیست.
ـ نماد آشتی: کودک در آستانه در ایستاده بدون اینکه بداند به کدام طرف بچرخد، ناکامی درمانده‌گونه.
ـ با پیشرفت توانائی‌های کودک بحران رفع می‌شود و کودک قادر است با انجام کارها به تنهائی ارضاء شود.
زیگموند فروید مرحله مقعدی (۳-۱ سالگی)
ـ مقعد و اطراف آن منبع اصلی توجه هستند.
ـ به‌دست آوردن کنترل ارادی اسفنکتر (آموزش اجابت مزاج).
اریک اریکسون خودمختاری در مقابل تردید و شرک (عضلانی - مقعدی) (۳-۱ سالگی)
ـ از نظر زیست‌شناختی شامل یادگیری راه‌ رفتن، غذا خوردن و حرف زدن است.
ـ بلوغ عضلانی زمینه را برای گرفتن و رها کردن اشیاء آماده می‌کند.
ـ نیاز به کنترل خارجی و قاطعیت مراقب قبل از ایجاد خودمختاری
ـ شرم هنگامی روی می‌دهد که کودک به‌طور واضحی از طریق رویاروئی منفی، نگران نگاه دیگران به خودش می‌شود.
ـ اگر والدین به‌طور آشکاری کودک را شرمنده کنند (مثلاً در مورد اجابت مزاج) ممکن است تردید درباره خود رخ دهد.
ژان‌پیاژه مرحله پیش عملیاتی (۷-۲ سالگی)
ـ آشکار شدن عملکردهای نمادین مربوط با فراگیری زبان
ـ خودمحوری: کودک همه چیز را فقط از دید خود می‌فهمد
ـ تفکر غیرمنطقی و سحرآمیز است.
ـ تفکر غیرقابل برگشت با فقدان مکالمه
۱. روند انگاری: باور مبتنی بر اینکه اشیاء بی‌جان زنده هستند (یعنی دارای احساسات و مقاصد هستند).
۲. عدالت قریب‌الوقوع: باور مبتنی بر اینکه مجازات شدن برای اعمال بد اجتناب‌ناپذیر است.
نظریات با تکمیل نظریات فروید و مالر، نظریه‌پردازان پیشنهاد کرده‌اند که مشکلات شدید در روابط مادر - طفل) نوپا به تشکیل صفات شخصیتی بیمارگون، اختلال هویت جنسی یا اختلالات شخصیت کمک می‌کنند. مراقبین خشمگین، خودشیفته و دلسردکننده معمولاً کودکانی عصبانی و محتاج و بزرگسالانی را که نمی‌توانند ناامیدی‌ها و شکست‌های طبیعی در روابط را تحمل کنند و تشکیل شخصیتشان به طرز فاحشی تحریف‌شده به بار می‌آورند.