آئين‌نامه از معتبرترين دستورالعمل‌ها است که مانند قانون و تصويبنامه يک دستور عام و کلى است و معمولاً از طرف مراجع صلاحيت‌دار در مورد موضوع معين صادر مى‌شود. در قديم آئين‌نامه را ”نظامنامه“ مى‌گفتند. آئين‌نامه براى روشن‌ساختن معنا و مراحل اجرائى يک قانون وضع مى‌شود؛ زيرا قانونگذاران تمام جزئيات اجرائى يک قانون را نمى‌توانند پيش‌بينى کنند. آئين‌نامه مانند ساير اسناد رسمى ايجاد حق و تکليف مى‌کند و اجراء آن براى مقامات اداري، آموزشى و مردم امرى الزامى است؛ مگر آنکه مفاد آن خلاف قانون اساسى و عادى باشد.


مراجع وضع آئين‌نامه‌ها، طبق قوانين مختلف، مشخص مى‌شوند. در وزارت آموزش و پرورش، شوراى عالى آموزش و پرورش مهم‌ترين مرجع تصويب‌کنندهٔ آئين‌نامه‌هاى مختلف آموزشى است. شوراى عالى انقلاب فرهنگى نيز از مراجع تصويب‌کنندهٔ آئين‌نامه‌هاى مختلف آموزشى است. شوراى عالى انقلاب فرهنگى نيز از مراجع مهم تصويب آئين‌نامه‌هاى آموزشى مربوط به دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالى است. هريک از واحدهاى آموزشى آئين‌نامه‌هاى مختلفى دارد بعضى از آئين‌نامه‌هاى مهم آموزشى که به تصويب شوراى عالى آموزش و پرورش رسيده است عبارتند از:


ـ آئين‌نامهٔ داخلى شوراى عالى آموزش و پرورش (مصوب ۱۵/۳/۱۳۴۷).


- نظامنامه داخلى شوراى آموزش و پرورش منطقه‌اى (مصوب ۸/۶/۱۳۴۹).


- آئين‌نامهٔ کودکستان‌ها (مصوب ۹/۱۲/۱۳۴۹).


- آئين‌نامهٔ ساعات کار سالانهٔ مدارس (مصوب ۲۲/۴/۱۳۵۱).


- آئين‌نامهٔ امتحانات آموزش همگانى (مصوب ۷/۲/۱۳۵۹).


- آئين‌نامهٔ امتحانات دورهٔ پنج‌سالهٔ ابتدائى (مصوب ۹/۵/۱۳۶۸).


- آئين‌نامهٔ پذيرش فارغ‌التحصيلان دورهٔ سه‌ سالهٔ راهنمائى تحصيلى در دورهٔ متوسطه (آذرماه ۱۳۶۶).


- آئين‌نامهٔ نحوه انتصاب مديران و مسئولان آموزش و پرورش (مصوب ۱۱/۳/۱۳۶۹).


- آئين‌نامهٔ کانون زبان ايرانى (مصوب ۸/۹/۱۳۶۹).


- آئين‌نامهٔ تأسيس آموزشگاه‌هاى علمى آزاد (مصوب ۵/۲/۱۳۷۴).


- آئين‌نامهٔ انضباطى دانش‌آموزان (مصوب ۲۸/۵/۱۳۷۱).

آئين‌نامه اجرائى آموزش و پرورش استثنائى

اين آئين‌نامه در پنج فصل و سى و سه ماده در شوراى سازمان آموزش و پرورش استثنائى در ۳۱/۴/۱۳۷۴ به تصويب رسيده است. در اين آئين‌نامه دانش‌آموزان استثنائى ناشنوا و نيمه ناشنوا، نابينا و نيمه‌ بينا، عقب‌ماندهٔ ذهني، داراى اختلالات رفتاري، معلول جسمى و حرکتى و دانش‌آموزان داراى ناتوانى‌هاى يادگيرى خاص و چندمعلوليتى تعريف شده‌اند. هم‌چنين سازمان مدارس استثنائى و شرايط تأسيس و توسعه آن و درجه‌بندى آموزشگاه‌هاى استثنائى بحث شده‌اند.


شرايط انتخاب مديران و وظايف کارکنان مدارس استثنائى در دوره‌هاى مختلف تحصيلى به‌تفصيل مطرح شده و مقررات مربوط به ثبت‌نام دانش‌آموزان در اين قبيل مدارس و مقررات انضباطى آن و تقويم آموزشى از موارد ديگرى است که در اين آئين‌نامه دربارهٔ آنها بحث شده است.

آئين‌نامه امتحانات دوره‌هاى مختلف تحصيلى

براى هريک از دوره‌هاى تحصيلى آئين‌نامه امتحان جداگانه‌اى به تصويب شوراى عالى آموزش و پرورش رسيده است. در اين آئين‌نامه‌ها موارد زير بحث شده است:


- اهداف امتحان


- مقررات مربوط به امتحانات هر ثلث، هر سال و هر نيمسال


- نوع درس و نوع امتحان (کتبي، شفاهى و عملى)


- شرايط امتحان‌دهندگان و شرايط قبولى در امتحانات


- امتحانات داخلي، نهائى و نوع گواهينامهٔ صادره


- تخلفات امتحانى و راه‌هاى برخورد با آن.

آئين‌نامه‌هاى آموزشى (اجرائي) مدارس

براى هريک از دوره‌هاى تحصيلى آئين‌نامه آموزشى وجود دارد. در آئين‌نامهٔ اجرائى و مالى دبيرستان‌هاى نظام جديد آموزش متوسطه موارد زير بحث شده است:


- سازمان و تشکيلات دبيرستان


- شرايط انتصاب مسئولان دبيرستان، وظايف و مسئوليت‌هاى کارکنان


- مقررات مربوط به ثبت‌نام دانش‌آموزان


- مقررات عمومى بهداشتى و ايمنى دبيرستان


- شوراها و انجمن‌ها


- آئين‌نامهٔ انضباطى دانش‌آموزان


- اوقات کار و تعطيلات تابستان.

آئين‌نامه اجرائى مدارس غيرانتفاعى

در اين آئين‌نامه که به تصويب هيئت وزيران رسيده موارد زير بحث شده است:


- ضوابط تأسيس مدارس غيرانتفاعى


- شرايط مدير و کارکنان و وظايف و نحوهٔ انتخاب آنان


- ثبت‌نام و مقررات انضباطى در مدارس غيرانتفاعى.

آئين‌نمه انتصاب مديران مدارس

مديران مدراس، نقش بسيار مهمى در برقرارى روابط انسانى در مدرسه و توفيق کارکنان و سلامت جسمي، روانى و اخلاقى دانش‌آموزان دارند. بنابراين در انتخاب و انتصاب مديران هريک از دوره‌هاى تحصيلى بايد دقت کافى به‌عمل آيد و اين نقش را بايد به افراد با تقوا و بصير و باتجربه و برخوردار از هنر، علم، تعليم و مديريت سپرد.


نظر به اهميت وجود ضوابطى براى انتصاب مديران مدارس، آئين‌نامه نحوهٔ انتصاب مديران و مسئولان آموزش و پرورش که در خرداد ۱۳۶۹ به تصويب شوراى عالى آموزش و پرورش رسيده بود در مهرماه ۱۳۷۵ مورد تجديدنظر قرار گرفت. در اين آئين‌نامه براى انتصاب مديران مدارس و مسئولان آموزش و پرورش ضوابطى تعيين شده است که به اهم آنها اشاره مى‌شود.


براى اطلاع بيشتر مفاد کامل آئين‌نامهٔ نحوهٔ انتخاب مديران و مسئولان آموزش و پرورش در پايان کتاب آمده است.


شرايط عمومى مديران و مسئولان آموزش و پرورش مصوب ۱۷/۹/۱۳۷۵:


۱. اعتقاد به اسلام و التزام عملى به احکام اسلامى و ولايت فقيه و قانون اساسى جمهورى‌اسلامى ايران


۲. دارابودن حسن سابقه و تخلق به اخلاق اسلامى و مقبوليت بين همکاران


۳. نداشتن سوءپيشينهٔ کيفرى و سياسى و سابقه وابستگى به گروه‌ها و احزاب غيرقانونى


۴. بهره‌مندى از سلامت روانى و جسمى لازم در اداء وظايف مديريت


۵. دارابودن سعهٔ‌صدر و قدرت مديريت و توانائى برقرارى حسن رابطه با سايرين


۶. استخدام رسمى در وزارت آموزش و پرورش


۷. متأهل بودن.


شرايط اختصاصى مديران مدارس ابتدائى و آمادگي، راهنمائى تحصيلى و متوسطه:


- شرايط اختصاصى مديران دوره آمادگى و ابتدائى:


۱. داشتن مدرک تحصيلى ليسانس يا بالاتر با دست کم سه سال سابقه آموزشى يا تربيتى


۲. داشتن مدرک تحصيلى فوق‌ديپلم با دست‌کم پنج سال سابقه آموزشى يا تربيتى


۳. داشتن مدرک تحصيلى ديپلم با دست‌کم هفت سال سابقه آموزشى يا تربيتى.


- شرايط اختصاصى مديران مدارس راهنمائى تحصيلى:


۱. داشتن مدرک تحصيلى ليسانس يا بالاتر با دست‌کم سه سال سابقهٔ آموزشى يا تربيتى


۲. داشتن مدرک تحصيلى فوق‌ديپلم در يکى از رشته‌هاى راهنمائى تحصيلى با دست‌کم پنج سال سابقهٔ آموزشى يا تربيتى.


- شرايط اختصاصى مديران دبيرستان‌ها: داشتن مدرک تحصيلى ليسانس يا بالاتر با دست‌کم چهارسال سابقه آموزشى يا تربيتى.


- شرايط اختصاصى مديران واحدهاى آموزش فنى و حرفه‌اي: داشتن مدرک تحصيلى ليسانس يا بالاتر در يکى از رشته‌هاى فنى براى هنرستان‌هاى فني، در يکى از رشته‌هاى حرفه‌اى براى هنرستان‌هاى حرفه‌اى و در يکى از رشته‌هاى کشاورزى براى هنرستان‌هاى کشاورزى و داشتن دست‌کم دو سال سابقه آموزشى يا تربيتى.