بررسى روند تأسيس مراکز تربيت‌معلم با ساختارهاى متفاوت نشان‌دهندهٔ آن است که تعداد دانشسراها و مراکز تربيت‌معلم و دبير و ميزان فارغ‌التحصيلان آنها از بدو تأسيس تاکنون از رشد خوبى برخوردار بوده است. طبق آمار رسمى وزارت آموزش و پرورش در سال تحصيلى ۱۳۱۳-۱۳۱۴ تعداد هفت دانشسراى مقدماتى با ۵۴۲ دانش‌آموز داير بوده است. در سال تحصيلى ۱۳۳۱-۱۳۳۲، بيست و سه دانشسراى مقدماتى و هفت دانشسراى کشاورزى با ۱ هزار و ۷۰۹ دانش‌‌آموز و در سال تحصيلى ۱۳۳۹-۱۳۴۰، سى دانشسراى مقدماتي، سيزده دانشسراى کشاورزي، سه دانشسراى تربيت‌بدني، شش دانشسراى عشايرى و يک مرکز تربيت‌معلم کمک‌آموزشى با ۶ هزار و ۵۱۷ دانش‌آموز فعاليت داشته است. در سال تحصيلى ۱۳۵۵-۱۳۵۶، يکصد و بيست و سه دانشسراى مقدماتي، يک دانشسراى عشايري، بيست و چهار دانشسراى راهنمائى تحصيلى و بيست و هفت مرکز تربيت مربى کودک با ۴۹ هزار و ۹۰۰ دانش‌آموز و دانشجو داير بوده است.


براساس خلاصه آمار وزارت آموزش و پرورش، در سال تحصيلى ۱۳۷۰-۱۳۷۱ حدود ۱۰۴ هزار دانش‌آموز و دانشجو در دانشسراها و مراکز تربيت‌معلم عمومى فنى و حرفه‌اى مشغول تحصيل بوده‌اند. در اين سال ۵۴ هزار و ۶۵۹ نفر در چهارده رشته در مراکز تربيت‌معلم دوساله و ۳۶ هزار و ۲۵۹ نفر در دانشسراهاى روستائى چهارساله و ۱۰ هزار و ۲۳۴ نفر در دانشسراهاى روستائى دوساله و ۲ هزار و ۸۸۷ نفر در مراکز تربيت‌معلم دوسالهٔ فنى و حرفه‌اى تحصيل کرده‌اند که فارغ‌التحصيلان اين مراکز در مدارس ابتدائي، استثنائي، راهنمائى تحصيلى و هنرستان‌ها به‌خدمت گمارده مى‌شوند. درصد بالائى نيز از طريق دانشگاه‌هاى تربيت‌معلم و رشته‌هاى دبيرى دانشگاه‌هاى مختلف کشور طبق قانون متعهدان خدمت دبيرى براى تدريس در دورهٔ دبيرستان‌ها و هنرستان‌ها آماده شده‌اند.


از سال‌هاى ۱۳۷۳ تا ۱۳۷۷ تعداد دانشسراها و مراکز تربيت‌معلم و دانشجو معلمان آنها مرتباً کاهش يافته است. به‌نحوى که در سال ۷۶-۷۷ تعداد مراکز تربيت‌معلم به شصت و شش و تعداد دانشجو به ۱۰ هزار نفر رسيده است. دانشسراهاى تربيت‌معلم تعطيل شده و پذيرش دانشجو در ۱۳ رشته در مراکز دو ساله تربيت‌معلم در سال تحصيلى ۱۳۷۶-۱۳۷۷ به ۶ هزار نفر رسيده است.

ادامه تحصيل معلمان در مراکز عالى ضمن خدمت فرهنگيان

به‌منظور ادامه تحصيل معلمان در دوره‌هاى بلندمدت ضمن خدمت، با موافقت سازمان امور ادارى و استخدامى کشور، دوره‌هاى بلندمدت کاردانى و کارشناسى ناپيوسته و کارشناسى ارشد با استفاده از ظرفيت‌هاى خالى مراکز تربيت‌معلم در تابستان‌ها و نوبت دوم به‌وجود آمد. استقبال کارکنان ادارى و آموزشى وزارت آموزش و پرورش از تحصيل در اين دوره‌ها موجب شد که هر سال آزمون ورودى با شرکت حدود ۲۰۰ هزار نفر برگزار شود و از اين طريق علاوه بر ايجاد روحيه مثبت در فرهنگيان، سطح اطلاعات علمى و حرفه‌اى آنان افزايش يابد.


طبق اسناد وزارت آموزش و پرورش از سال ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۵ تعداد فارغ‌التحصيلان دورهٔ کاردانى ۱۱۰ هزار و ۴۰۰ و کارشناسى ۳۶ هزار و ۶۰۰ نفر بوده است (نفيسي، عبدالحسين؛ هشت سال تلاش؛ ۱۳۷۵، ص ۵۷.).


در سال ۱۳۷۴ مجوز اجراء دورهٔ کارشناسى ارشد در چهار رشته از سازمان امور ادارى و استخدامى کشور کسب شده است. اين رشته‌ها در تهران و زير نظر معاونت برنامه‌ريزى و تأمين نيروى انسانى اداره مى‌شود. با تعطيل شدن بعضى از مراکز تربيت‌معلم، مراکزى با نام مرکز عالى ضمن خدمت فرهنگيان داير گرديده است.


در سال تحصيلى ۱۳۷۵-۱۳۷۶ در سراسر کشور تعداد اين مراکز ۵۲ واحد بوده است. علاقه‌مندى تعداد زيادى از کارکنان وزارت آموزش و پرورش به ادامه تحصيل در سال‌هاى اخير و فراهم شدن زمينه ادامهٔ تحصيل در دانشگاه‌هاى دولتي، آزاد اسلامى و مراکز عالى ضمن خدمت فرهنگيان موجب شده است که سهم کارکنانى که تحصيلات ليسانس و بالاتر، فوق‌ ديپلم، ديپلم و کمتر از ديپلم دارند از ۴/۱۰، ۷/۲۷، ۱/۵۷ و ۸/۴ درصد در سال ۶۷-۶۸ به ۱/۱۹، ۶/۳۹، ۳۸ و ۳/۳ درصد در سال‌ ۱۳۷۵-۱۳۷۶ برسد (همان؛ ص ۵۲.) و در مجموع سهم دارندگان تحصيلات کاردانى و بالاتر از ۱/۳۸ درصد در سال ۶۷-۶۸ به ۷/۵۸ درصد در سال ۷۵-۷۶ افزايش يابد. ميانگين سال‌هاى تحصيل کارکنان آموزش و پرورش از ۹/۱۲ در سال ۶۷-۶۸ به ۶/۱۳ در سال ۷۵-۷۶ افزايش يافته است. هم‌چنين زنان در مشاغل آموزشى و استقبال از تحصيل در دوره‌هاى مختلف سهم زيادى داشته‌اند.


براساس آمار وزارت آموزش و پرورش تعداد کل نيروى انسانى (رسمي، حق‌التدريس و قراردادي) در سال تحصيلى ۷۶-۷۷ بيش از يک ميليون نفر بوده است که از اين تعداد ۷/۴۶ درصد را زنان تشکيل داده‌اند.