تشکيلات مرکزى

در تشکيلات مرکزى وزارت آموزش و پرورش زير نظر معاونت برنامه‌ريزي، تأمين نيروى انسانى و آموزش عمومي، دفتر آموزش ابتدائى فعاليت دارد. مديرکل اين دفتر را به پيشنهاد معاونت فوق، وزير آموزش و پرورش منصوب مى‌کند. اين دفتر در گذشته با عنوان اداره کل آموزش ابتدائى دفتر برنامه‌ريزى آموزش ابتدائى و به‌صورت مستقل فعاليت داشته و مدتى نيز با دورهٔ راهنمائى و متوسطه ادغام گرديده و به‌نام دفتر آموزش عمومى مسئوليت برنامه‌ريزى و نظارت بر سه دوره را برعهده داشته است. اهم وظايف اين دفتر عبارت است از:


- برنامه‌ريزى در جهت توسعه دوره آمادگى و دوره دبستان در شهرها و روستاهاى کشور


- برنامه‌ريزى و نظارت بر توسعه مدارس عشايرى


- کوشش در جهت تعميم آموزش همگانى و تحقق تعليمات اجبارى


- تهيه و اجراء طرح‌هاى مختلف در جهت پيشرفت کيفى مدارس ابتدائى


- تهيه و پيشنهاد آئين‌نامه‌هاى مختلف آموزشي، امتحاني، مالي، انضباطى و غيره براى مدارس ابتدائى


- پژوهش در مورد شناخت مسائل و مشکلات آموزش و پرورش ابتدائى و کوشش در جهت کاهش اين مشکلات


- ارزشيابى از برنامه‌هاى دوره ابتدائى


- پيش‌بينى نيروى انسانى لازم براى دوره آمادگى و دوره ابتدائى و همکارى با ساير دفاتر ذى‌ربط در جهت تأمين نيروى انسانى مورد نياز و بازآموزى آنها، تأليف کتاب‌هاى درسى و انتشار مجلات کمک آموزشى


- همکارى با نهضت سواد‌آموزى در آموزش گروه سنى واجب‌التعليم براى نيل به وظايف محوله در تشکيلات دفتر آموزش ابتدائى.


علاوه بر مديرکل، دو معاون (نمودار تشکيلات دفتر آموزش ابتدائى در سال ۱۳۷۷) و واحدهاى آموزش عشاير، مدارس نمونه مردمي، آموزش قبل از دبستان، گروه‌هاى آموزشي، برنامه‌ريزي، طرح‌ها و برنامه‌ها، ارزشيابى و آئين‌نامه‌ها که در رأس هريک کارشناس مسئول و تعدادى کارشناس و کمک کارشناس وجود دارد فعاليت دارند.


طبق تشکيلات مصوب اسفند ۱۳۷۷ دفتر آموزش ابتدائى و راهنماى تحصيلى درهم ادغام شده است.


تشکيلات دفتر آموزش ابتدائى در سال ۱۳۷۷
تشکيلات دفتر آموزش ابتدائى در سال ۱۳۷۷

تشکيلات استان‌ها و مناطق آموزشى

در هريک از استان‌هاى کشور واحد آموزش ابتدائى زير نظر معاونت آموزش عمومى پيش‌بينى شده که وظيفه اصلى اين واحد برنامه‌ريزي، سازماندهى و هدايت و نظارت بر فعاليت‌هاى مدارس ابتدائى مناطق استان است. مسئول اين واحد را مديرکل آموزش و پرورش استان منصوب مى‌کند.


در هر منطقه آموزشى نيز واحدى مسئوليت برنامه‌ريزى و نظارت بر فعاليت‌هاى مدارس شهر و روستا را برعهده دارد که مسئول اين واحد را رئيس آموزش و پرورش منطقه منصوب مى‌کند.

سازمان و ادارهٔ دبستان‌ها

دبستان يک سازمان مهم اجتماعى است که بايد هريک از اعضاء آن در کار خود بصير و متبحر بوده و تصميم‌هاى گرفته‌شده در اين سازمان از سوى معلمان و ساير کارکنان با رهبرى مدير مدرسه به‌صورت هماهنگ اجراء شود تا اهداف آموزشى و پرورشى مدرسهٔ ابتدائى تحقق يابد. آنچه در اين سازمان اجتماعى و تربيتى حائز اهميت است، روح حاکم بر فضاى آن، ارتباط انسانى کارکنان، هنر و علم و تجربهٔ مديريت و کاربرد روش‌هايِ صحيحِ تعليم و تربيت است، آن‌گونه که رشد و پرورش متعادل و هماهنگ استعدادهاى بدني، عاطفى و روانى کودکان در اين محيط ممکن شود و دانش‌آموزان شش، ده ساله را با اشتياق تمام به‌سوى مدرسه بکشاند.


مدارس ابتدائى در ايران از نظر ميزان سرمايه‌گذارى و نظارت دولت يا مشارکت مردم در ادارهٔ آنها، از نظر ويژگى‌هاى دانش‌آموزان و از ديدگاه درجه‌بندي، نام‌هاى گوناگون دارند که به چند مورد اشاره مى‌کنيم.

مدارس دولتى

به مدارسى اطلاق مى‌شود که کليه امور آموزشى و پرورشي، مالى و ادارى را دولت تقبل کند. هم‌اکنون بيشتر مدارس ابتدائي، راهنمائى تحصيلى و متوسطه در ايران در زمرهٔ مدارس دولتى هستند.

مدارس غيرانتفاعى

مدارسى هستند که از طريق مشارکت مردم، مطابق اهداف، ضوابط، برنامه‌ها و دستورالعمل‌هاى عمومى وزارت آموزش و پرورش زير نظر آن وزارتخانه تأسيس و اداره مى‌شوند. تأسيس اين‌گونه مدارس با نام‌هاى مدارس خصوصى و ملى به سبک جديد سابقهٔ طولانى دارد و براى تأسيس و گسترش اين مدارس نيز، آئين‌نامه‌هاى مختلفى تصويب شده است.


با تصويب قانون رايگان‌شدن آموزش و پرورش براى مدتى همهٔ مدارس در ايران دولتى شد. در خرداد ۱۳۶۷ قانون تأسيس مدارس غيرانتفاعى از تصويب مجلس شوراى اسلامى گذشت و دوباره اين‌گونه مدارس تأسيس شد و توسعه يافت (متن کامل قانون تأسيس مدارس غيرانتفاعى و آئين‌نامه اجرائى آن در آخر مباحث آمده است.).

مدارس استثنائى

به مدارسى گفته مى‌شود که براى دانش‌آموزان نابينا، ناشنوا و نيمه‌شنوا، عقب‌ماندهٔ ذهني، عقب‌ماندهٔ تحصيلى و ناسازگار تأسيس مى‌شود. مدارسى نيز براى دانش‌آموزان پراستعداد به نام مدارس تيزهوشان ايجاد شده است.


براى برنامه‌ريزي، سازماندهى و نظارت بر فعاليت‌هاى مدارس استثنائى و تيزهوشان، دو سازمان به نام‌هاى سازمان آموزش و پرورش استثنائى و سازمان ملى پرورش استعدادهاى درخشان به‌موجب قانون تشکيل شده است.

مدارس خارجى

به مدارسى گفته مى‌شود که سفارتخانه‌هاى کشورهاى خارجى برابر مقررات خاصى براى تحصيل فرزندان اتباع خود داير مى‌کنند؛ اين مدارس در سطوح کودکستان، دبستان و متوسطه وجود دارد.

مدارس تطبيقى

به مدارسى گفته مى‌شود که براى آماده کردن دانش‌آموزانى که زبان فارسى نمى‌دانند و مايل به ادامه تحصيل در مدارس ايرانى هستند، تأسيس مى‌شود.

مدارس شاهد

مدارسى هستند که درصدى از دانش‌آموزان را فرزندان خانوادهٔ شهدا تشکيل مى‌دهند و در سطوح ابتدائي، راهنمائى تحصيلى و متوسطه داير هستند. علاوه بر اين، دانشگاهى نيز به‌نام دانشگاه شاهد تأسيس شده است.

مدارس نمونه

مدارسى هستند که طبق آئين‌نامهٔ مصوب شوراى عالى آموزش و پرورش، شاگردان مستعدترى را مى‌پذيرند. اين‌گونه مدارس نيز در سطوح ابتدائى و راهنمائى تحصيلى و متوسطه تأسيس گرديده است.