در سازمان مدارس متوسطه و دستورالعمل‌هاى صادره از سال تحصيلى ۱۳۷۰ تاکنون به تناسب تعداد دانش‌آموزان به استخدام مشاور و دبير راهنما توجه شده و مقرر شده است که همه‌ساله براساس رديف‌هاى استخدامى و نياز نسبى مدارس متوسطه از بين فارغ‌التحصيلان رشته راهنمائى و مشاوره دانشگاه‌ها در سطح ليسانس و فوق‌ ليسانس و از ميان دارندگان مدارک تحصيلى ليسانس در رشته‌هاى روانشناسي، علوم‌تربيتى و گذراندن دوره کارآموزى عده‌اى در سمت مشاوره مدارس يا دبير راهنما در دبيرستان‌ها و هنرستان‌ها به‌کار گمارده شوند.


برنامه‌ريزى و نظارت بر فعاليت‌هاى مشاوران در دستگاه مرکزى وزارت آموزش و پرورش با دفتر مشاوره و برنامه‌ريزى امور تربيتى اين وزارتخانه است. اهم وظايف مشاوران عبارت است از:


- ايجاد زمينه‌هاى لازم براى بالابردن سطح آگاهى‌هاى دانش‌آموزان نسبت به ويژگى‌ها، توانائى‌ها و محدوديت‌هاى فردى


- شناسائى دانش‌آموزانى که مشکل تحصيلي، تربيتى دارند و کوشش براى رفع يا تقليل آنها


- مشاورهٔ فردى و گروهى با دانش‌آموزان در امور تحصيلي، تربيتى و خانوادگى آنان


- آشناکردن دانش‌‌آموزان و خانواده‌هاى آنان با ساختار نظام آموزش و پرورش، قوانين و دستورالعمل‌هاى آموزشى


- تدريس درس برنامه‌ريزى تحصيلى و شغلى به دانش‌آموزان


- کمک به دبيران راهنما در انتخاب رشته تحصيلى دانش‌آموزان و تهيه و تکميل فرم‌هاى هدايت تحصيلى


دبيران راهنما از بين دبيرانى که سوابق تجربى بيشترى دارند انتخاب مى‌شوند علاوه بر تدريس در رشتهٔ تحصيلى خود به بررسى مشکلات تحصيلى دانش‌آموزان، ارتباط بيشتر با مشاوران در هدايت تحصيلى شاگردان و ارتباط با دبيران مختلف دبيرستان يا هنرستان مى‌پردازند.

مقررات مربوط به ثبت‌نام دانش‌آموزان

براساس مفاد آئين‌نامه آموزش مدارس متوسطه دانش‌آموزانى که سن آنان تا شهريور ماه کمتر از ۱۷ سال تمام باشد مى‌توانند در پايهٔ اول دبيرستان ثبت‌نام کنند. داشتن توصيه‌نامهٔ تحصيلى دوره راهنمائى تحصيلي، گواهينامه پايان دوره سه سالهٔ راهنمائي، اصل و تصوير شناسنامه براى ثبت‌نام در سال اول ضرورى است. حداکثر سن براى ادامه تحصيل در دورهٔ متوسطه ۲۱ سال است.

هدايت تحصيلى در دورهٔ متوسطه

در دوره متوسطه دانش‌آموزان در پايان سال اول و گذراندن حدود ۳۲ واحد درسي، به‌ کمک مشاوران و دبيران راهنما رشتهٔ تحصيلى خود را انتخاب مى‌کنند. در مورد چگونگى انتخاب رشته و تغيير رشته آئين‌نامه هدايت تحصيلى دانش‌آموزان به تصويب هيئت اجرائى تغيير نظام متوسطه رسيده و براى اجراء ابلاغ شده است. براساس مفاد اين آئين‌نامه ملاک‌هاى هدايت تحصيلى عبارتند از:


- نمرات برخى از دروس دورهٔ راهنمائى تحصيلى و سال اول متوسطه دانش‌آموز مطابق فرم شماره يک هدايت تحصيلى (اين نمرات حداکثر ۵۰ امتياز براى دانش‌آموز محسوب مى‌شود)


- علاقه دانش‌آموز (۵ امتياز)


- نظر خانواده (۵ امتياز)


- تست‌هاى سنجش استعداد تحصيلى و شغلى (۲۰ امتياز)


- نظر دبير راهنما (۱۰ امتياز)


- نظر مشاور (۱۰ امتياز).

چگونگى هدايت تحصيلى

دانش‌آموزانى که دورهٔ راهنمائى را به پايان رسانيده و داوطلب ادامه تحصيل در نظام جديد متوسطه هستند برحسب تمايل و ضوابط ورود به دوره متوسطه در سال اول اين دوره ثبت‌نام کرده و در پايان سال اول متوسطه براساس ضوابط مصوب، در سال دوم شاخه و گروه تحصيلى يا رشتهٔ تحصيلى وارد شده ادامه تحصيل مى‌دهند.


براى ورود به‌هر شاخه و رشته به استثناء رشته‌هاى کاردانش، داشتن معدل کل ۱۲ ضرورى است. اگر دانش‌آموزى ضوابط ورود به رشته يا شاخه دلخواه را کسب نکرده باشد مى‌تواند در امتحان تعيين رشته يا شاخه شرکت کند. دانش‌آموزانى که شاخه يا رشته انتخاب کرده‌اند و مشغول ادامه تحصيل در آن شاخه يا رشته هستند، چنانچه شرايط و ضوابط ساير رشته‌ها را قبلاً احراز کرده باشند يا شرايط و ضوابط براى آنها فراهم شود تغيير شاخه يا رشته آنان بلامانع است.


مفاد آئين‌نامهٔ هدايت تحصيلى مصوب جلسه ۹۳، ۹۴، ۹۵ و ۹۷ هيئت اجرائى نظام جديد متوسطه مورخ ۱۰/۱۲/۷۲، ۱۷/۱۲/۷۲، ۱۶/۱۱/۷۳ و ۶/۲/۷۳.