متأسفانه بيشتر آثار تاريخ‌نگارى بويهيان از بين رفته، چون تاريخ بويهيان، سامانيان و غزنويان در سرزمين‌هاى شرقى ايران در دهه‌هاى پسين سده چهارم / دهم و دهه‌هاى آغازين سده پنجم / يازدهم درهم تنيده شده است. اما امروزه بخش اعظم تاريخ‌ ابوعبدالله مسکويه (متوفى ۴۲۱/۱۰۳۰) يکى از مأموران ديوانى بويهيان با عنوان تجارب‌الاممم و تعاقب‌الهمم در دست است (بخش پايان آن را درباره بويهيان، هـ.ف. آمدروز و د.س. مارگليوث در کتاب افول خلافت عباسى (آکسفورد، ۱- ۱۹۲۰) فصل ۱ و ۲و ۴و ۵ ترجمه و چاپ کرده‌اند). عتبى و ثعالبى مطالبى را از کتاب‌التاج فى دولةالديلم نوشته ابراهيم‌بن هلال الصابى (متوفى ۳۸۴/۹۹۴) نقل کرده‌اند و اين کتاب به‌نام امير بويهى تاج‌المله عضدوالدوله فناخسرو تأليف شده بود. (طبق نوشته کاهن در مقاله درباره مورخان عرب بخش آغازين تاجى اخيراً در يمن کشف شده است). سبک اغراق‌آميز و چاپلوسانه آن الگوئى براى تاريخ يمينى گرديد و ابوالعلابن حسول (متوفى ۴۵۰/۱۰۵۸) مأمور غزنويان در رى و بعدها مأمور سلجوقيان در آنجا را برانگيخت تا رديه‌اى بر اثر تبليغى الصابى درباره بويهيان بنويسد۱. هلال‌بن مُحسّن (متوفى ۴۴۸/ ۱۰۵۶) عضو ديگر خانواده صابى ذيلى بر تاريخ عموى وى ثابت‌بن سنان نوشت اما تنها بخشى از آن درباره وقايع سال‌هاى ۹۳- ۳۸۹/۱۰۰۳ -۹۹۹ باقى مانده است۲ با اين همه اين بخش کوتاه دربر دارنده اطلاعات مفيدى راجع به قدرت‌گيرى محمود در خراسان است و فتح‌نامه او را براى خليفه ‌القادر پس از پيروزى درخشان وى بر امير سامانى و فرماندهان ترک سال ۳۸۹/۹۹۹ دربر دارد۳. نويسنده گمنام مجمل‌التواريخ و القصص (تأليف در ۵۲۰/۱۱۲۶) گزارش خود را درباره فتح رى به‌دست محمودغزنوى در زمان مجدالدوله، از کتاب ابوسعيد منصورالآبى آخرين وزير مجدالدوله، به‌نام تاريخ‌الرى و يا ذيل تاجى گرفته است۴.


(۱) متن عربى و مقدمه عربى اين رديه را که تفضيل‌الاتراک على سائرالاخباد نام داشت عباس عزاوى همراه با ترجمه ترکى آن به‌وسيله شرف‌الدين يالتکايا در Bulletin، جلد ۴ (۱۹۴۰)، ص ۶۶-۲۵۳+۵۱ ص متن عربي، انتشار داده است. در تتمةاليتيمه ثعالبى چاپ عباس اقبال (تهران، ۱۳۵۳-۱۹۳۴) جلد ۱، ص ۱۲-۱۰۷ با عنوان الاستاذابوالعلا محمدبن على‌بن‌الحسين صفى‌الحضرتين زندگى‌نامه ابن‌حسول آمده است.


(۲) چاپ آمدروز، تاريخ باقى مانده هلال‌الصابي، ليدن، ۱۹۰۴ و بار ديگر در افول خلافت عباسي، جلد ۳، ص ۳۳۴ به بعد. ترجمه جلد ۶، ص ۳۵۹ به بعد.


(۳) چاپ آمدروز، تاريخ باقى مانده هلال‌الصابي، ليدن، ۱۹۰۴ و بار ديگر در افول خلافت عباسي، جلد ۳، ص ۵-۳۴۱. ترجمه جلد ۶، ص ۷۰-۳۶۶. متن فتح‌نامه مهم ديگرى درباره پيروزى محمود بر امير بويهى مجدالدوله رستم در سال ۴۲۰-۱۰۲۹ در تاريخ عمومى ابن‌جوزى يعنى المنتظم فى تاريخ‌الملوک والامم (حيدرآباد، ۹-۱۳۵۷-۴۱-۱۹۳۸) جلد ۸، ص ۴۰-۳۸ آمده است.


(۴) چاپ ملک‌الشعراى بهار (تهران، ۱۳۱۸-۱۹۳۹)، ص ۴-۳۰۴. ياقوت در معجم‌البلدان بيروت ۶-۱۳۷۴ - ۷-۱۹۵۵) جلد ۱، ص ۵۱-۵۰ آبى را منسوب به آبه در شمال غرب ايران مى‌داند.