موقع رياضى

ايران در نيمکره شمالى از سطح کره زمين بين ۲۵ تا ۴۰ درجه عرض شمالى از خط استوا (مدار مبدأ) و بين ۴۴ و ۵/۶۳ ( در نشريه سازمان جغرافيائى کشور سال ۱۳۵۳ به‌نام ”جهان چنانکه مى‌شناسيم“ اين طول جغرافيائى ۶۴ درجه ذکر شده است.) درجه طول شرقى از نيم‌روز گرينويچ مبدأ انتخابى واقع شده است. چنانچه مناطق بين عرض‌هاى از صفر تا ۳۰ درجه و از ۳۰ تا ۶۰ درجه و از ۶۰ تا ۹۰ درجه شمالى را به‌ترتيب روى کره زمين عرض‌هاى پست - متوسط - بلند بدانيم در اين‌صورت ايران در عرض متوسط قرار دارد و هرگاه فواصل بين طول‌هاى از صفر تا ۶۰ درجه و از ۶۰ درجه تا ۱۲۰ و از ۱۲۰ تا ۱۸۰ درجه شرقى را نسبت به نصف‌النهار گرينويچ۱ه‌ترتيب خاور نزديک - خاورميانه - خاور دور بخوانيم ايران در اين تقسيم‌بندى در خاور نزديک قرار مى‌گيرد.۲


(۱صف‌النهار دوايرى هستند فرضى و از هر نقطه روى زمين يک نصف‌النهار مى‌گذرد. هيچ‌گونه دليل جغرافيائى در انتخاب نصف‌النهار گرينويچ براى مبدأ وجود ندارد. اروپائى‌ها تا اواخر قرن هفده نصف‌النهار خالدات را به‌عنوان آغاز نيم‌روزى مى‌شناختند ولى بعداً نصف‌النهار پاريس مبدأ شناخته شد و سرانجام در سال ۱۹۱۲ نصف‌النهار شهرک گرينويچ که از لندن مى‌گذرد نصف‌النهار مبدأ انتخاب گرديد. و ايرانى‌ها در سال ۱۷۶۸ با توجه به موقعيت سيستان که چون زمانى‌ آفتاب در نصف‌النهار آن قرار مى‌گرفت همه مناطق را روشن مى‌ساخت آن را آغاز نيمروزى مى‌دانستند و سيستان را نيمروز مى‌شناختند.


(۲راى قرار گرفتن ايران در خاورميانه که غالباً در نقشه‌ها و کتب و محاورات ذکر مى‌شود تاکنون هيچ‌گونه دليل و مأخذ جغرافيائى مطمئن ارائه نشده است.

جسى ويلر درباره خاورميانه در کتاب جغرافياى عمومى جهان (مناطق مهم جغرافيائي) ترجمه ابوطالب صارمى در صفحه ۷ مى‌نويسد: ”خاورميانه منطقه‌اى است که قسمت اعظم آن از بيابان و علفزار تشکيل مى‌شود، در مورد وسعت اين منطقه بين علماء اختلاف فاحشى وجود دارد به‌ طورى‌که برخى از آنان حتى اصطلاح ”خاورميانه“ را اصولاً قبول ندارند چون آن را خيلى مبهم و موجب اشتباه مى‌دانند، معهذا اين اصطلاح به‌عنوان نام يک منطقه طورى تثبيت شد که برانداختن آن آسان نيست.“ - به‌نظر نگارنده تا پيدايش يک نظريه قوى و منطقى به آن پايبند خواهيم بود. ”مؤلف“.


موقع جغرافيائى ايران نشان مى‌دهد که تمام خاک اين کشور در منطقه معتدله کره ارض واقع شده و در حدود ۵/۱ درجه از مدار رأس‌السرطان ( ۲/۱ ۲۳ درجه) که حد شمالى منطقه را معين مى‌نمايد بالاتر است. چون موقع رياضى يک کشور بر روى کره زمين يعنى دورى و نزديکى آن از خط استوا يکى از عوامل تعيين‌کننده وضع آب و هوائى آن کشور است از اين رو ايران در عرض جغرافيائى فاقد آب و هواى سرد که معمولاً در عرض‌هاى بلند وجود دارد مى‌باشد و اگر در بعضى نقاط هواى زمستانى خيلى سرد ديده مى‌شود بيشتر به‌علت ارتفاع زياد از سطح دريا است نه عرض جغرافيائى به‌همين جهت است که در زمين‌هاى پست سواحل بحر خزر با وجودى‌که عرض جغرافيائى در حوالى ۳۷ درجه شمالى خط استوا است ولى به‌دليل کمى ارتفاع و ديگر نزديکى به دريا آب و هواى معتدل و مناسبى ديده مى‌شود و زمستان‌هاى بسيار سرد به‌ندرت مشاهده مى‌گردد.


مساعدت و يا عدم مساعدت شرايط آب و هوائى در يک کشور مسلماً در چگونگى وضع اقتصادى آن کشور تأثير مستقيم دارد چنانچه وضع اقتصادى ايران متأثر از همين شرايط آب و هوائى است که تابع عرض جغرافيائى کشور مى‌باشد. گرچه دسته‌اى از محققين پا را فراتر گذاشته بين شرايط آب و هوائى و قدرت سياسى يک کشور رابطه قائل مى‌باشند ولى هيچ نوع مدرک و دليل موجهى وجود ندارد که معرف بهتر بودن شرايط آب و هوائى در کشورهاى صاحب نفوذ سياسى باشد. البته چون آب و هوا از عوامل عمده کيفيت اقتصادى در يک کشور مى‌باشد مى‌توان پذيرفت که ممکن است به‌طور غيرمستقيم بر روى وضع سياسى آن کشور اثر بگذارد.