گاماساب

رود گاماساب از حوالى کوه الوند در همدان سرچشمه مى‌گيرد پس از دريافت شعباتى از ملاير و تويسرکان و نهاوند از يک بستر باريک کوهستانى مى‌گذرد در قريه بيستون از پاى بيستون عبور کرده به کرمانشاه مى‌رسد در کرمانشاه رود قره‌سو به آن ملحق مى‌شود پس از مشروب ساختن کرمانشاه و دريافت شعباتى چند مانند رود ماهى‌دشت و هليکان و کرند وارد لرستان مى‌شود در لرستان در يک بستر سنگى و عميق در پاى کبيرکوه به جريان خود ادامه مى‌دهد پس از دريافت شعباتى چون کشکان - زال - غزال‌رود از بخش‌هاى چغلوندى - هرو - خرم‌آباد و غيره از نواحى گرمسيرى لرستان، در مسير خود به دره عميق و بستر تنگ وارد مى‌شود در پل تنگ آبشارى به ارتفاع ۴۳ متر و عرض ۳ متر تشکيل مى‌دهد.


اين رود در ادامه جريان خود و عبور از ايلام ضمن دريافت شعبات چندى به‌سوى جلگه خوزستان پيش مى‌رود در قسمت غربى خوزستان قسمتى از آب آن به مصرف آبيارى مى‌رسد و قسمتى ديگر به‌طرف دجله جريان مى‌يابد ولى قبل از آنکه به دجله برسد در باتلاق‌هاى شرقى دجله محو مى‌شود.


گاماساب در مسير خود از سرچشمه تا خوزستان نام‌هاى مختلف به‌خود مى‌گيرد. از سرچشمه تا لرستان به‌نام ”سيمره“ از لرستان تا خوزستان ”کرخه“ مشهور است. مقدار آب آن نوسان داشته در ارديبهشت ماه حداکثر و در مهر ماه به حداقل مى‌رسد. متوسط بدهى آب آن در ثانيه حدود ۳۴ متر مکعب مى‌باشد و سدى بر روى آن به‌نام کرخه در خوزستان بسته شده که از نظر عمران و آبادى خوزستان حائز اهميت مى‌باشد۱.


(۱ک رود ممکن است داراى چندين نام باشد بيشتر رودها نام خود را از آبادى‌هاى کنار خود مى‌گيرند. البته انتخاب يک نام براى هر رود احتياج به نقشه‌هاى دقيق آبريزان را دارد.

اروند رود (شط‌العرب)

اين رود به طول حدود ۱۰۰ کيلومتر که از الحاق دو رود دجله و فرات در خاک عراق تشکيل مى‌شود به‌سوى خليج‌فارس جريان دارد در خاک ايران از کنار خرمشهر گذشته در مصب خود در غرب جزيره آبادان به دريا مى‌ريزد حدود نيمى از آن مرز ايران و عراق را تشکيل مى‌دهد. پهناى اين رود بين ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ متر و ژرفاى آن حدود ۹ تا ۱۵ متر مى‌باشد. اين رود پرآب‌ترين رودى است که به خليج‌فارس مى‌ريزد.

رود جراحى

رود جراحى که خود از الحاق دو رود ”زال“ و ”مارون“ در کلات شيخ تشکيل مى‌شود از کوه‌هاى خاورى خوزستان سرچشمه مى‌گيرد اين رود خود به دو شاخه تقسيم مى‌شود يک شاخه آن به‌نام ”شادکان“ به کارون ملحق مى‌شود، و شاخه ديگر که همان جراحى است در خليج‌ خور موسى به درياى فارس مى‌ريزد، آب رود جراحى در فروردين ماه افزايش مى‌يابد و بدهى متوسط آب آن ۶۰ متر مکعب در ثانيه مى‌باشد.

رود هنديجان

اين رود که گاهى به‌نام زهره نام يکى از شعبات خود خوانده مى‌شود، در قديم ناب ناميده مى‌شد، چون از هنديجان مى‌گذرد به رود هنديجان نيز موسوم است. اين رود از کهکيلويه سرچشمه مى‌گيرد پس از الحاق با چند رود کوچک به خليج‌فارس مى‌ريزد.

رود دالکى

رود دالکى از ارتفاعات مجاور دشت ارژن فارس سرچشمه مى‌گيرد. اين رود قسمتى از مسير آن کوهستانى است، در مسير خود به‌سوى خليج‌فارس شعبات متعددى منجمله ”رود شاپور“ دريافت مى‌کند. بر روى رود شاپور اخيراً سدى بنا شده است که آب آن به مصرف مشروب ساختن اراضى شبان‌کاره مى‌‌رسد. متوسط بدهى آب رود دالکى حدود ۱۰ متر مکعب در ثانيه مى‌باشد.

رود مند

رود مند از ارتفاعات شمال غربى شيراز سرچشمه مى‌گيرد. در مسير خود به‌سوى خليج‌فارس شعبات چندى منجمله ”قره‌آقاج“ و ”رود شور“ را دريافت مى‌کند. اين رود پس از عبور از بستر پر پيچ و خم کوه‌هاى کناره دريا به خليج‌فارس مى‌ريزد، چون از يک دره کوهستانى به دره ديگر وارد مى‌شود، در تنگه‌هاى باريک آبشارهائى تشکيل مى‌دهد و شبکه‌اى از رودهاى متعدد به‌وجود مى‌آورد.

رودهاى شور و ميناب

ابتدا و انتهاى هر دو اين رودها يکى است، چه هر دو از کوه‌هاى داراب سرچشمه مى‌گيرند و هر دو در تنگه هرمز به خليج‌فارس وارد مى‌شوند، با اين تفاوت که رود شور بعد از اراضى باتلاقى و شن‌زار در مدخل تنگه هرمز به خليج‌فارس وارد مى‌شود، و رود ميناب حاوى آب شيرين در شمال تنگه هرمز به خليج‌فارس مى‌ريزد.

رودهاى مهران و نابند

سرچشمه اين دو رود هر دو از کوه‌هاى لارستان در جنوب فارس مى‌باشد با اين ترتيب که هر دو پس از طى مسافتى نسبتاً کوتاه، رود مهران در امتداد رشته شيب کوه در نزديکى بندر قديمى خمير به خليج‌فارس مى‌ريزد و نابند در خليج کوچک نابند به دريا مى‌رسد.


در حوضه آبريز درياى عمان رودهاى متعددى در مکران و بلوچستان جريان دارند. آب اين رودها عموماً اندک و ناچيز است، چون از زمين‌هاى شورزار مى‌گذرند، آب آنها غالباً شور مى‌باشد. دليل کم‌آبى آنها کمى باران و قلت رطوبت است. اين رودها عموماً ارتفاعات مکران را به‌وسيله دره‌هاى عرضى قطع مى‌کنند، ضمن آنکه آب چندانى به دريا نمى‌رسانند به دريا وارد مى‌شوند.


نظر به کمى اهميت اين رودها فقط براى نمونه به ذکر نام چند رود در اين حوضه به‌شرح زير اکتفاء مى‌شود:


رود سرباز (از کوه‌هاى بمپور سرچشمه مى‌گيرد) - رود نهنگ (قسمتى از ايران و افغانستان را تشکيل مى‌دهد) - اين دو رود هر دو در خليج‌ گواتر به درياى عمان مى‌ريزند. ديگر رودهاى جاسک - گز - سيرجان - خور - مزاوى - بريزک - گبرک و چند رود ديگر مى‌باشند که از نظر آب‌دهى چندان ارزش و اعتبارى ندارند.