خليج‌فارس چاله بزرگى است به مساحت حدود ۲۲۴ هزار کيلومتر مربع در جنوب ايران که از عهود گذشته زمين‌شناسى به‌جاى مانده و سلسله جبال زاگرس در غرب و امتداد آن در جنوب تا جنوب شرقى بين اين خليج و نواحى داخلى فلات کشيده شده است. اين سلسله جبال که سرچشمه بسيارى از رودهاى پر آب است در غرب خصوصاً در قسمت ميانى مشتمل بر بسيارى قلل بلند مى‌باشد که در بيشتر ايام سال در زير پوششى از برف مستور مى‌باشند در بين ارتفاعات و قلل بلند دره‌هاى کوهستانى گاهى پر پيچ و خم وجود دارد که غالباً مسير رودخانه‌هاى زاگرس مى‌باشند.


در نواحى جنوبى ايران رشته‌کوه‌هاى ساحلى در امتداد خليج‌فارس و درياى عمان ممتد مى‌باشد و تا بلوچستان امتداد دارد ارتفاع رشته‌هاى جنوبى کم هر قدر به ساحل نزديک مى‌شوند از بلندى آنها کاسته مى‌گردد تا جائى‌که در برخى نقاط با شيب ملايم به ساحل منتهى مى‌شوند. خليج‌فارس بر اثر موقعيت خود آب‌هاى رودخانه‌هاى زاگرس و کليه آب‌هاى دامنه‌هاى جنوبى ارتفاعات جنوب و جنوب شرقى را به‌سوى خود مى‌کشاند.


خليج‌فارس و بحر عمان از حيث آبهائى که به آنها وارد مى‌شوند با هم تفاوت دارند. رودخانه‌هاى سواحل خليج‌فارس خصوصاً شمال غربى آن مانند کارون به‌علت رطوبت و بارندگى کافى در رشته‌هاى بلند و عريض زاگرس عموماً پر آب هستند در صورتى‌که در سواحل درياى عمان و قسمتى از سواحل خليج‌فارس مجاور آن به‌علت قلت باران جريان آب رودها کمتر مى‌باشد، هرچه بارندگى کوه‌هاى شرقى کم شود جريان آب بيش از پيش کاهش مى‌يابد تا جائى‌که بسيارى از آنها موقتى و در تابستان خشک مى‌شوند.

رود کارون

کارون به طول ۸۵۰ کيلومتر و عرض متفاوت از دره‌هاى تنگ عميق در سرچشمه تا بستر پهن و گسترده در مصب از بزرگ‌ترين و طويل‌ترين رودهاى ايران است سرچشمه آن از ارتفاعات زردکوه بختيارى در جبال زاگرس (مغرب اصفهان) مى‌باشد. در سال ۱۳۳۲ جهت انتقال قسمتى از آب کارون به زاينده‌رود تونلى به طول ۲۸۴۱ متر به ظرفيت ۳۰ متر مکعب در ثانيه بين سرچشمه رود کارون و زاينده‌رود بسته شده است اين تونل مى‌تواند در فصل خشکى و کم‌آبى بالغ بر ۲۲ متر مکعب در ثانيه آب به زاينده رود برساند.


کارون در طول مسير خود به‌سوى غرب از تنگه‌ها و دره‌هاى عميق و بستر پر پيچ و خم کوهستانى مى‌گذرد و در راه شعبات چندى منجمله ”خرسان“ به آن وارد مى‌شود و در ۳۰ کيلومترى شمال شوشتر اين رود قوسى زده به‌سوى جنوب تغيير جهت مى‌دهد در شمال شوشتر دو شعبه شده يکى به‌نام ”گرگر“ ديگرى به‌نام ”شطيط“ اولى در شرق و دومى در غرب شوشتر به‌سوى جنوب جريان مى‌يابند ولى اين دو شعبه در جنوب شوشتر در محلى به‌نام ”بندقير“ مجدد به‌هم ملحق مى‌شوند.


”دز“ رودخانه‌است که از کوه‌هاى لرستان سرچشمه مى‌گيرد پس از مشروب ساختن دزفول به شاخه شطيط وارد شده و از طريق شاخه شطيط در حوالى بندقير به کارون ملحق مى‌گردد. روى اين رودخانه در شمال شهر دزفول سد مخزنى به‌نام سد دز به ارتفاع ۲۰۳ متر پشت سد مهار نمايد۱ودخانه کارون از بندقير جريان خود را به‌سوى جنوب ادامه داده به جلگه خوزستان مى‌رسد، در خوزستان از وسط جلگه و از نقاط پرجمعيت چون اهواز گذشته در حوالى خرمشهر به دو شاخه تقسيم مى‌شود، يک شاخه به‌نام بهمن‌شير مستقيماً به خليج‌فارس وارد مى‌شود، ديگرى به همان نام کارون به اروند رود مى‌ريزد، جزيره آبادان بين اين دو شاخه و خليج‌فارس قرار دارد. در خليج خور موسى و خور بهمن‌شير از پديده‌هائى هستند که بر اثر جريان شعبات کارون به‌سوى خليج‌فارس به‌وجود آمده‌اند.


(۱راى اطلاع بيشتر از اهميت اين سد به مبحث ”حل کمبود آب“ در مبحث کشاورزى از جغرافياى اقتصادى در کتاب جغرافياى مفصل ايران مراجعه شود.


بدهى آب متوسط کارون حدود ۶۲۸ متر مکعب در ثانيه مى‌باشد. پهناى کارون در طول مسير متفاوت است، از سرچشمه تا شوشتر داراى تمام صفات رودهاى کوهستانى است بدين معنى که از ميان کوه‌هاى بلند و از تنگه‌هاى عميق و بسترى پر پيچ و خم مى‌گذرد ولى در محلى که رود دز به کارون متصل مى‌شود پهناى کارون ۲۵۰ تا ۳۰۰ متر مى‌باشد و در جنوب اهواز پهناى آن به حدود ۴۰۰ متر مى‌رسد و اين عرض در حوالى خرمشهر به ۳۵۰ تا ۹۰۰ متر افزايش مى‌يابد.


به‌علت گودى بستر رودخانه کارون (۱۰ تا ۱۵ متر پائين‌تر از سطح جلگه) بهره‌بردارى از آب آن تنها از راه ايجاد سد و استفاده از وسايل مکانيکى امکان‌ناپذير است از اين‌رو سدى اخيراً بر روى آن احداث شده که آب آن به‌ مصارف کشاورزى خواهد رسيد.


اين رودخانه در قسمت سفلى خود از ساحل تا نزديکى اهواز قابل کشتيرانى است عمق آن در نزديکى اهواز در مواقع پر آبى حدود ۴ متر و در اوقات کم آبى ۲ متر و در بعضى نقاط ۱ متر مى‌باشد۲ز اين‌رو کشتى‌هاى با ظرفيت متوسط مى‌توانند تا ۲۶ کيلومترى شمال خرمشهر حرکت کنند ولى از آن پس اين رود فقط براى کشتى‌هاى رودخانه‌اى مناسب مى‌باشد.


(۲ين برآوردى است که پترف در کتاب مشخصات جغرافياى طبيعى ايران کرده است ولى اين ارقام مسلماً متناسب با ظرفيت سدهائى که بر روى شعبات رود کارون بسته مى‌شود تغيير خواهد يافت.


مناسب‌ترين موقع کشتيرانى در کارون از دى ماه تا خرداد ماه (از دسامبر تا ژوئن) مى‌باشد که سطح آب بالا است. پائين‌ترين مواقع سطح آب از ماه مرداد تا هنگام شروع باران‌هاى پائيزى است. در خليج‌فارس دوبار در شبانه‌روز صورت مى‌گيرد، و در اين مواقع است که کشتى‌هاى اقيانوس‌پيما تا خرمشهر پيش مى‌روند. (عکس عبور کشتى بر روى کارون در خرمشهر)


عبور کشتى بر روى کارون در خرمشهر
عبور کشتى بر روى کارون در خرمشهر