رود تالار

اين رود آب‌هاى ارتفاعات سوادکوه و شهميرزاد (از توابع سمنان) را جمع‌آورى نموده پس از عبور از دره‌هاى پر پيچ و خم و مرتفع سوادکوه در شيرگاه وارد جلگه مى‌شود، پس از گذشتن از شيرگاه و مشروب‌ ساختن شاليزارهاى شاهى با شيب ملايم به دريا مى‌ريزد.


بستر در رودخانه تا شاهى سنگلاخ و پس از آن ماسه است. طول اين رود از سرچشمه تا دريا حدود ۱۵۰ کيلومتر و عرض آن در قسمت‌هاى مختلف متغير است بين ۷۰ تا ۸۰ متر و متوسط عرض آن ۶۰ متر مى‌باشد عمق اين رود در طول مسير متفاوت است و عمق متوسط آن حدود ۵/۲ متر مى‌باشد.


بر اساس اندازه‌گيرى که در ايستگاه شيرگاه جهت تعيين مقدار آب اين رود در طول هشت سال به‌عمل آمده ميانگين هشت ساله مقدار آب آن ۲۲۹ ميليون مکعب برآورد شده است. راه‌آهن سراسرى شمال از کنار آن مى‌گذرد.

رود تجن

رود تجن به طول ۱۲۰ کيلومترو با پهناى متفاوت (حدود ۲۰۰ متر در کنار ساري) از کوه‌هاى هزار جريب سرچشمه مى‌گيرد پس از عبور از مشرق سارى در بندر فرح‌آباد به دريا مى‌ريزد. اين رود در طول مسير جنوبى و شمالى خود که تا ۸ کيلومترى سارى کوهستانى است شعبات متعددى دريافت مى‌کند ميانگين ۹ ساله مقدار آب آن بر اساس اندازه‌گيرى که شده حدود ۲۰۷ ميليون متر مکعب و دبى متوسط آن ۲۰ متر مکعب در ثانيه مى‌باشد.

رود گرگان

اين رود به طول تقريبى ۳۰۰ کيلومتر از کوه‌هاى آلاداغ (حوالى بجنورد) سرچشمه مى‌گيرد و در جهت شرق به غرب جريان مى‌يابد و در مسير از دره‌هاى پر پيچ و خم با عرض متوسط ۱۵ متر مى‌گذرد تا شرق کوکلان مسير آن کوهستانى و عمق آن نسبتاً زياد است سپس وارد دشت گرگان مى‌شود. در دشت گرگان از صحراى ترکمن و شمال شهر گرگان گذشته از طريق ۲ شاخه به خليج گرگان و درياى خزر وارد مى‌شود.


اين رود در قسمت عليا و ميانى شعبات کوچک بسيار از دامنه‌هاى شمالى کوه البرز دريافت مى‌کند که منجمله بايد رود اوغان - نردين - نوده - خرخر - حاجى‌لر را ذکر کرد. در قسمت‌هاى سفلى که اين رود به‌موازات البرز حرکت مى‌کند رودهاى قديمى آب بسيار ديده مى‌شود که آب آنها بسيار گل‌آلود است و غالباً به‌علت کم آبى آب آنها به رود گرگان نمى‌رسد.


چون جلگه‌هاى گرگان خارج از خط سير غالب بادهاى دريائى قرار دارند مقدار باران در اين ناحيه کمتر از نواحى گيلان و مازندران مى‌باشد.


حوضه آبريز اين رود به‌علت آنکه شعبات زياد ارتفاعات اطراف را جمع‌آورى مى‌کند وسيع است و اين وسعت ۵۳۱۰ کيلومتر مربع تا دو برابر ذکر شده است. حداکثر بدهى آن رودخانه گرگان ۶۰ متر مکعب و متوسط آن ۵/۸ متر مکعب در ثانيه مى‌باشد.

رود اترک

اترک به طول ۵۰۰ کيلومتر يکى از بزرگ‌ترين رودهاى ايران است که از دامنه‌هاى باخترى کوه هزارمسجد حوالى قوچان در شمال شرقى ايران سرچشمه مى‌گيرد. اين رود پس از مشروب ساختن دره حاصلخيز قوچان در جهت شرق به غرب جريان مى‌يابد ابتداء جهت آن به‌سوى شمال غربى است ولى پس از طى ۳۵۰ کيلومتر و عبور از دره‌هاى کوهستانى و تنگه‌هاى باريک با يک قوسى به‌سوى دشت‌هاى ساحلى در جنوب غربى تغيير جهت مى‌دهد و به چات نقطه مرزى مى‌رسد، در چات رودخانه ”سومبار“ که از ترکمنستان شوروى جريان مى‌يابد به آن ملحق مى‌شود، سپس اترک در دشت‌هاى ساحلى به‌طرف درياى خزر پيش مى‌رود تا در خليج حسين قلى به دريا مى‌ريزد.


رود اترک در مسير خود از شيروان و شمال بجنورد و بخش مراوه تپه مى‌گذرد و چند شاخه به آن مى‌پيوندند، بستر آن از سرچشمه تا شيروان کم‌عرض و کم‌عمق مى‌باشد متوسط عرض آن حدود ۴ متر و عمق آن حدود ۱ متر است، ولى از شيروان بستر آن عريض شده از ۱۵ تا ۲۰ متر مى‌رسد.


وسعت کل حوضه آبريز اين رود حدود ۲۵،۸۰۰ کيلومتر مربع و اين وسعت در حوضه آبريز چات حدود ۸۰۰۰ کيلومتر مربع مى‌باشد. رودخانه اترک از شعبت خود فقط در ايام زمستان و گاهى در پائيز آب دريافت مى‌کند چه در ساير فصول آب آنها به مصارف زراعتى مى‌رسد و آب رود اترک هم در تمام سال به دريا نمى‌رسد زيرا در قسمت سفلى از شهر ”قزل اترک“ به بعد تقريباً تمام آب‌هاى آن به‌سوى مزارع و کشتزارها کشانده مى‌شود.


رودخانه اترک از چات به بعد مرز ايران و شوروى را تشکيل مى‌دهد اطراف آن در گذشته آباد و مسکون بوده است ولى پس از حملات مغول و ترک‌ها آبادى و رونق خود را از دست داده فعلاً به‌جزء قسمت‌هاى علياى آنکه محل سکونت ترکمن‌ها است باقى قسمت‌‌ها هنوز آن رونق گذشته را به‌دست نياورده است.

رود قره‌سو

قره‌سو يا سياه‌آب که از کوه‌هاى خاورى گرگان سرچشمه مى‌گيرد بين گرگان و البرز جارى است درازاى آن حدود ۸۰ کيلومتر و پهناى آن بين ۱۵ تا ۳۰ متر و عمق آن ۴ تا ۵ متر مى‌باشد اين رود پس از الحاق به شعبات چندى منجمله رود استرآباد و عبور از بخش راميان و کردکوى در فاصله بين بندر گز و بندر شاه به خليج گرگان در درياى خزر مى‌ريزد. وسعت حوضه آبريز آن حدود ۱۵۰۰ کيلومتر مربع و مقدار آب ساليانه‌ آن تقريباً ۱۵۰ ميليون متر مکعب مى‌باشد.


قره‌سو به‌علت موقعيت آن آب تمام رودهاى کوچک حوضه خود را که در دامنه‌هاى شمالى البرز جريان دارند به‌طرف خود مى‌کشاند که به اين ترتيب دشت گرگان و اترک در قسمت‌ سفلاى خود سهمى از آب‌هاى دامنه‌هاى شمالى دريافت نمى‌کنند. چنين وضعى سبب شد دو منظره متباين طبيعى در دو سوى شمالى و جنوبى قره‌سو به‌وجود آيد، جنوب آن داراى جنگل‌هاى با درختان برگ پهن و شمال آن با مشخصات دشت يعنى شامل چمن‌هاى موقتى و نى و علفزار باشد.

رود نکاء

رود نکاء از شاه‌کوه در گرگان سرچشمه مى‌گيرد، به‌ طول حدود ۱۰۰ کيلومتر در جهت شرق به غرب جريان مى‌يابد پس از پيوستن به شعبات چندى منجمله ”شوراب“ از مغرب شهرستان نکاء گذشته در حوالى ”نوذرآباد“ به خليج گرگان در درياى خزر مى‌ريزد وسعت سطح حوضه آبريز آن حدود ۲۹۵۰ کيلومتر مربع مى‌باشد، ميزان آبدهى ساليانه آن بر اساس اندازه‌گيرى سال ۱۳۴۶ در نوذرآباد حدود ۵۳۴ ميليون متر مکعب بوده است، آب اين رودخانه بيشتر به مصرف آبيارى مزارع برنج در قسمت سفلاى آن مى‌گردد.


علاوه بر رودهاى مذکور در فوق رودهاى کوچک ديگرى در حوضه آبريز درياى خزر جريان داشته و به دريا مى‌ريزند که از ميان آنها آن دسته را که فقط از نظر ماهيگيرى و آبيارى داراى اهميت مى‌باشند مى‌توان به شرح زير نام برد.


بالهارود - آستارا رود - شفارود - طالش‌رود - شلمان‌رود - سياه‌کل‌رود - کيارود - صفارود - نشتارود - سرداب‌رود - خيررود - کلارود - گرماب‌رود و چند رود کوچک ديگر.