ويژگى منطقه:

درياى خزر يک گودالى است عظيم و وسيع که کليه آب‌هاى دامنه‌هاى شمالى البرز را که از برکت باران‌هاى فراوان به‌صورت رود‌هاى دائمى وجود دارند همراه با آب‌هاى ديگر مناطق ساحلى به‌سوى خود مى‌کشاند. مساحت آبريز اين درياچه حدود ۲۵۶،۰۰۰ کيلومتر مربع مى‌باشد. تعداد رودهائى که از کوه‌هاى البرز سرچشمه گرفته به‌سوى دريا جريان دارند به‌ استثناءِ رودهائى که از نواحى غرب و شرق مانند رود ارس و اترک و گرگان به دريا وارد مى‌شوند که طول آنها تا حدودى زياد است باقى رودها کوتاه و نسبتاً کم آب هستند. منبع آب اين رودها در هنگام تابستان و پائيز و مدتى از زمستان، باران و در زمستان از ذوب برف‌هاى کوه‌ها مى‌باشد ضمناً آب چشمه‌ها که خود از نفوذ آب‌هاى سطحى به داخل زمين مى‌باشند به تقويت آب رودها در طول سال کمک مى‌کنند.


حوضه‌ آبريز درياى خزر و جريان‌هاى دريائى
حوضه‌ آبريز درياى خزر و جريان‌هاى دريائى

رود ارس (ARAX)

رودخانه ارس از کوه‌هاى هزاربر که در جنوب ارزروم در مشرق ترکيه سرچشمه گرفته پس از گذشتن از سرزمين‌هاى ترکيه و ارمنستان و آذربايجان شوروى در مرز به شکل قوسى که گودى آن به طرف ايران مى‌باشد در سراسر شامل غربى کشور در جهت غربى شرقى به‌سوى درياى خزر جريان مى‌يابد و به دريا مى‌ريزد. طول اين رود از سرچشمه تا محلى که به دريا مى‌ريزد ۱۰۷۲ کيلومتر و طول ساحل ايرانى آن حدود ۹۵۰ کيلومتر مى‌باشد.


عرض و عمق اين رودخانه در طول مسير متفاوت است در نزديکى پل دشت عرض آن حدود ۹۰ تا ۱۰۰ متر و گودى آن ۲ متر است ولى در حدود جلفا اين عرض تا ۳۰ متر و عمق آن تا ۴ متر مى‌باشد و اين عرض بين کوه‌هاى قره‌باغ و ارسباران که از يک معبر کوهستانى و مجراء باريک مى‌گذرد تا حدود ۲۰ متر کاهش مى‌يابد و در قسمت‌هاى سفلى پهناى آن زياد شده در مصب به حدود ۱۰۰ متر مى‌رسد. اين رود پس از عبور از مغان به رود کورا (کورش) پيوسته سپس با شيب ملايم جريان خود را دنبال مى‌کند و در حوالى خليج ساليان به دو شاخه تقسيم مى‌شود که يک شاخه در شمال به خليج قزل‌اقاج وارد شده و ديگرى به ساليان مى‌ريزد.


رود ارس در قسمتى از مسير خود از غرب به شرق از حوالى ”دوالو“ تا ”قره‌ني“ مرز طبيعى ايران و شوروى را تشکيل مى‌دهد که هر دو کشورى حق استفاده از آب اين رودخانه را دارند. اخيراً سد عظيمى به همکارى دو کشور شوروى و ايران بر روى آن بسته شده و دو کشور مشترکاً از آن بهره‌گيرى مى‌کنند.


وسعت آبريز رودخانه ارس حدود ۱۰۰،۰۰۰ کيلومتر مربع است که آب‌هاى حوضه وسيعى از کرانه‌هاى راست و چپ خود از ماکو تا دشت مغان را جمع‌آورى نموده و به درياى خزر مى‌رساند. تقريباً ۳/۲ آب رودخانه ارس از خاک ترکيه و شوروى و حدود ۳/۱ آن از خاک ايران فراهم مى‌شود.


اهم رودهائى که از خاک ايران به آن ملحق مى‌شوند بايد رود قره‌سو - ماکو - مرند را نام برد که سرچشمهٔ غالب اين رودها از کوه‌هاى مرزى ايران و ترکيه مى‌باشد.


قره‌سو با وسعت حدود ۱۰۰ متر و متوسط ۵۰ متر در ناحيه‌اى موسوم به ”مير قاپو“ و رود ماکو پس از مشروب ساختن اراضى ماکو در حوالى ماکو و رود مرند در مغرب جلفا به ارس وارد مى‌شوند، و چند رود کوچک کم اهميت ديگرى هستند، که در خاک ايران جريان داشته به رودخانه ارس ملحق مى‌گردند.


نام رودخانه ارس در نزد يونانيان آراکس Arax بوده و جغرافيدانان عرب آن را الرس نوشتند. اين رودخانه به‌علت قرار گرفتن بين آذربايجان و قفقاز و ارمنستان از قديم اهميت سوق‌الجيشى و تجارتى داشته است و قبل از عهدنامه ترکمنچاى در محدوده خاک ايران قرار داشت ولى پس از عهدنامه مذکور به سال ۱۸۲۸ ميلادى مطابق با ۱۲۴۳ ه.ق رودخانه ارس مرز بين ايران و شوروى شناخته شد.


شيب تند رودخانه و جريان وسيع آب و وجود دره‌هاى عميق امکان کشتيرانى را بر روى آن غيرممکن ساخته است، ولى استفاده از موقعيت طبيعى آن آن‌را جهت ايجاد سد براى تأمين يک جريان دائمى و مطمئن آب در طول تمام سال جهت امور کشاورزى و ايجاد نيروى برق آبى امکان‌پذير ساخته است. با ايجاد سد حدود ۹۰ هزار هکتار از اراضى دشت مغان به زيرکشت خواهد رفت، و از طرفى در حدود ۲۲ هزار کيلو وات برق سهميه ايران به مصارف خانگى و گسترش جامعه صنعتى منطقه خواهد رسيد. برق و آب اين سد مبناى ۵۰ - ۵۰ بين ايران و شوروى تقسيم مى‌شود۱.


(۱راى اطلاع بيشتر از اين سد به مبحث ”حل کمبود آب“ در مبحث کشاورزى از جغرافياى اقتصادى در کتاب جغرافياى مفصل ايران مراجعه شود.