در نواحى مرزهاى شرقى ايران چند حوضه آبريز مسدود کنارى وجود دارد که مهم‌ترين آن: آبريز حوضه سيستان و آبريز نمک‌زار و آبريز هامون ما شکل مى‌باشند. به‌علاوه در شمال شرقى ايران در خاک شوروى ريگ‌زار قراقوم قرار دارد، که آب‌هاى نواحى مرزهاى شرقى ايران را به‌سوى خود مى‌کشاند.

آبريز نمک‌زار

در شمال هامون سيستان در مرز ايران و افغانستان چاله آبريز ديگرى وجود دارد به‌نام نمک‌زار خواف که در مرکز آن درياچه‌اى به‌نام درياچه نمک‌زار قرار دارد. اين چاله کليه آب رودهاى نواحى غربى خود را که در مناطق مرزى ايران جريان دارند به‌سوى خود مى‌کشاند، و قسمت اعظم آب اين آبريز از همين رودها است که عموماً دائمى نبوده داراى آب بسيار اندک و ناچيز مى‌باشند.

آبريز هامون ماشکل

اين آبريز در قسمت شمال مرز ايران و پاکستان و جنوب هامون سيستان قرار دارد. رودهاى ”ماشکل“ و شعبات ”سى‌ميش“ و ”روتک“ که از دامنه‌هاى شرقى کوه‌هاى مرزى جريان دارند به آن وارد مى‌شوند.

آبريز حوضه سيستان

بزرگ‌ترين حوضه آبريز مسدود کنارى حوضه سيستان است که حوضه‌اى است مسطح به‌ وسعت حدود ۱۸،۲۰۰ کيلومتر مربع، تنها ۴۰% مساحت اين حوضه در خاک ايران باقى در خاک افغانستان واقع است. حوضه سيستان که در حقيقت همان مصب رود هيرمند مى‌باشد در نواحى پست خود شامل تعدادى درياچه با آب شيرين است که بزرگ‌ترين آنها همان درياچه هامون معروف به هامون سيستان يا هامون هيرمند مى‌باشد. دو درياچه ديگر به اسامى هامون صابرى و هامون پوزک مى‌باشند که در قسمت شمالى حوضه قرار دارند. دو درياچه هامون، هامون سيستان و هامون صابرى وسيله ناحيه باتلاقى موسوم به نيزار در مواقع پر آبى به‌هم متصل مى‌باشند.


درياچه‌هاى سيستان يک رشته چاله‌هائى هستند که حدود مشخصى ندارند، و تغيير سطح آنها موجب تغيير شکل آنها مى‌شود، در سال‌هاى پر بارانى آب قسمت اعظم از هامون‌هاى سيستان را فرا مى‌گيرد، در مقابل در مواقع کم آبى قسمت‌هاى از اين درياچه‌ها به‌صورت باتلاق شور و قسمت‌هاى ديگر به‌صورت دشت پوشيده از رسوبات در مى‌آيند. وسعت درياچه‌هاى سيستان در گذشته به مراتب بيش از امروز بوده و تحقيقات زمين‌شناسى نشان مى‌دهد که در دوره پليستوسن تمام سيستان زير آب بوده است.


پست‌ترين قسمت آبريز حوضه سيستان چاله‌اى است به‌نام ”گودزره“ که در خاک افغانستان قرار دارد. در فصل بارانى و پر آبى که درياچه‌ها مملو و لبريز از آب مى‌شوند، مازاد آب آنها از طريق بسترى به‌نام شيله به‌‌‌ طول ۷۵ کيلومتر مملو و لبريز از آب مى‌شوند، چاله‌هاى ديگرى که محل آبريزها هستند برحسب مواقع و فصول سال گاهى درياچه و زمانى باتلاق و گاهى کفه‌هاى خشک مى‌باشند.

درياچه هامون

درياچه هامون به وسعت حدود ۳۲۰۰ کيلومتر مربع از بزرگ‌ترين درياچه آب شيرين در فلات ايران مى‌باشد. اين درياچه در ارتفاع ۵۰۰ متر از سطح دريا واقع شده در سال‌هاى خشک از وسعت آن به‌نحو محسوسى کاسته مى‌شود تا جائى‌که در خشکسالى‌هاى متوالى کف درياچه هامون به‌کلى خشک شده است. رود هيرمند مهم‌ترين واردات آن را تشکيل مى‌دهد.

رود هيرمند

از ارتفاعات بابا يغما در باختر کابل در خاک افغانستان سرچشمه مى‌گيرد، طول آن حدود ۱۲۰۰ کيلومتر مى‌باشد، در قسمت عليا آب آن زياد و عرض آن متفاوت بين ۲۰۰ تا ۹۰۰ متر است اين رود در بند کمان‌خان تغيير مسير داده به‌‌‌سمت شمال منحرف مى‌شود و در بند کوهک به دو شاخه تقسيم مى‌شود، يکى به‌نام ”رود سيستان“ که در جهت شمال غربى جريان مى‌يابد، پس از مشروب نمودن اراضى جلگه سيستان وسيله دو شاخه آب وارد درياچه هامون مى‌گردد. ديگرى رود ”پريان“ که رو به شمال مى‌رود و تا مسافتى مرز سياسى بين ايران و افغانستان را تشکيل مى‌دهد و دوباره وارد خاک افغانستان مى‌گردد.


باران در حوضه هيرمند بسيار کم است تمام آب رود هيرمند از ذوب برف‌هاى جبال هندوکش و ساير مرتفعات داخلى افغانستان فراهم مى‌شود. جريان آب هيرمند بسيار نامنظم و فصلى است قسمت اعظم آب سالانه آن در فاصله بين ماه‌هاى اسفند تا خرداد به سيستان مى‌رسد، به اين ترتيب که معمولاً آب هيرمند در ماه آذر شروع به افزايش مى‌نمايد، و در بهمن و اسفند و فروردين به حداکثر مى‌رسد، و موجب طغيان‌هاى شديد مى‌شود، از فروردين تا خرداد ماه به‌تدريج آب آن کاهش مى‌يابد، و در ماه‌هاى مرداد و شهريور و مهر به حداقل خود مى‌رسد در اين مواقع است که کليه شعبات رود خشک مى‌شود، و تمام سيستان گرفتار کم آبى مى‌گردد.


در سال ۱۳۳۵ جهت رفع اين مشکل و تأمين آب زراعتى منطقه سيستان خصوصاً ناحيه ميانکنگي، دو سد انحرافى کوهک و زهک، بر روى رود هيرمند بسته شده است که آب‌هاى انحرافى اين دو سد قادر خواهند بود حدود ۶۵ هزار هکتار از اراضى جلگه را مشروب سازند.


در دلتاى رود هيرمند که فوق‌العاده مسطح است تعدادى زياد درياچه‌هاى کوچک و کم‌عمق وجود دارد، که عمق درياچه‌ها به‌طور متوسط ۲ تا ۴ متر بيش نيست و به‌ندرت به ۱۰ متر مى‌رسد.


علاوه بر رود هيرمند رودهاى ديگرى هستند مانند ”فراه‌رود، هررود، رود خاش“ از خاک افغانستان و ”رود بندان و رود شور“ از ايران همراه با سيلاب‌هاى بارانى وارد هامون مى‌گردند و آب‌هاى قسمت اعظم غربى درياچه هامون از طرف مغرب وسيله رود شور تأمين مى‌شود. سرچشمه اين رودها که غالباً از کوهستان‌هاى پر برف و پر باران مى‌باشد پر آب است.

آبريز قراقوم

آبريز قراقوم در شمال شرقى ايران در خاک ترکمنستان شوروى قرار دارد، از رودهاى عمده اين آبريز هريرود يا تجن مى‌باشد، که از خاک افغانستان سرچشمه مى‌گيرد، ديگر شعبات اين رود به‌نام‌هاى ”کشف‌رود، رود جام و رود باخزر است که در خاک ايران جريان داشته به آن ملحق مى‌شوند.

هريرود (تجن)

هرى‌رود از ارتفاعات سفيدکوه و سياه‌کوه در افغانستان سرچشمه مى‌گيرد، پس از عبور از دره‌هاى کوهستانى از دره هرات و دشت غوريان مى‌گذرد و به مرز ايران مى‌رسد. در مرز ايران به سوى شمال جريان يافته به‌نام رود تجن واحه سرخس را مشروب مى‌سازد و در انتهاى مسير خود در دشت خوارزم به ريگ‌زار قراقوم مى‌رسد. اين رود در قسمتى از مسير خود که مرز ايران و شوروى را تشکيل مى‌دهد ساحل راست آن در خاک ترکمنستان شوروى و ساحل چپ آن در خاک ايران قرار دارد.


هريرود داراى شعبات چندى است که منجمله کشف‌رود، رود جام و رود باخزر را بايد ذکر کرد.

کشف‌رود

که از کوه‌هاى هزارمسجد سرچشمه مى‌گيرد، در شمال شهر مشهد به‌سوى شرق جريان مى‌يابد. قمست اعظم آب آن در تابستان به مصرف آبيارى مى‌رسد آنچه که باقى مى‌ماند به هريرود مى‌پيوندد.

رود جام

از شمال بند فريمان سرچشمه مى‌گيرد و حدود ۱۷۰ کيلومتر طول دارد. در مسير غربى شرقى خود از تربت جام مى‌گذرد و به هريرود ملحق مى‌شود. چون قسمت عمده آب آن به مصرف زراعت مى‌رسد آب آن بسيار کم است.

رود باخرز

اين رود که از ارتفاعات جام سرچشمه مى‌گيرد، به‌سوى شرق جريان داشته در ناحيه‌اى که هريرود سرحد طبيعى ايران و افغانستان را تشکيل مى‌دهد، به آن ملحق مى‌شود.


علاوه بر رودهاى مذکور، از دامنه‌هاى شمال کپت داغ رودهاى چندى جارى است که به‌سوى ناحيه عشق‌آباد و سرخس جريان دارند. اين رودها عموماً کم آب مى‌باشند چون از چشمه‌هاى دامنه‌ها سرچشمه مى‌گيرند آب آنها صاف و شيرين مى‌باشد.