درياى خزر به‌علت محاط بودن در خشکى و عدم ارتباط با درياهاى آزاد در واقع درياچه‌اى است که به‌علت وسعت زياد (۵/۶ برابر درياچه اورال و ۱۳ برابر درچه بالکال و ۲۰ برابر درياچه لادوکا) از بزرگ‌ترين درياچه‌هاى قاره‌اى روى زمين به‌شمار مى‌رود، ولى چون از بقاياى درياى بزرگ تتيس در دوره‌هاى اول و دوم زمين‌شناسى مى‌باشد که زمانى تمامى سطح خشکى‌هاى آسياى جنوب باخترى را مى‌پوشانيد از همان زمان‌هاى پيش دريا خوانده مى‌شد.

مشخصات طبيعى درياى خزر

ابعاد - ابعاد درياى خزر (وسعت و ژرفا) به‌علت نوسان سطح آب دريا در طول زمان هيچ‌گاه ثابت نبوده است چون وسعت سطح آب در اثر نوسانات متناوب که با تغييرات جوى بستگى دارد متغير است از اين‌رو ملاک سنجش ابعاد دريا براى همان سال اندازه‌گيرى معتبر خواهد بود که مسلماً با زمان‌هاى ديگر متفاوت مى‌باشد.


مساحت اين دريا حدود ۴۲۴ هزار کيلومتر مربع در سال ۱۹۳۰ اندازه‌گيرى شده. در ازاءِ آن از شمال به جنوب در منابع مختلف متفاوت ذکر گرديده است در ازاءِ تقريبى آن بين ۱۲۰۰ تا ۱۲۶۰ کيلومتر مى‌باشد. عرض آن در پهن‌ترين نقطه حدود ۵۵۰ کيلومتر و در کمترين پهنا حدود ۲۰۰ کيلومتر اندازه‌گيرى شده است.


ژرفاى درياى خزر در حوضه‌ شمالى بسيار کم، تقريباً ۵/۴ وسعت آن داراى ژرفاى کم‌تر از ۱۰ متر مى‌باشد تا جائى‌که بخش وسيعى از خزر شمالى به‌قدرى کم‌ژرفا است که فقط کرجى‌هاى خيلى کوچک مى‌توانند در آن رفت و آمد نمايند، ژرفاى متوسط اين حوضه حدود ۲/۶ متر است. در حوضه جنوبى ژرفاى دريا نسبت به حوضه شمالى بيشتر است حدود ۹۶۰ تا ۱۰۰۰ متر مى‌رسد و متوسط آن ۳۲۵ متر مى‌باشد. درياى خزر از نظر ژرفا و خصوصيات ديگرى که دارا است از شمال به جنوب به سه حوضه تقسيم مى‌شود، حوضه جنوبى يا خزر جنوبى که به سواحل ايران منتهى مى‌شود داراى شکلى تقريباًمربع بوده وسعت اين حوضه حدود ۱۵۵،۵۱۲ کيلومتر مربع مى‌باشد که حدود ۳۶% از مجموع وسعت دريا را شامل مى‌شود۱ .


(۱ون موضوع اين مبحث فقط (آب‌هاى ايران) مى‌باشد از ذکر خصوصيات ساير حوضه‌ها خوددارى مى‌شود.

نزولات جوى

وضع نزولات جوى در سواحل درياى خزر متفاوت است با اين ترتيب که از باختر به خاور و از جنوب به شمال ميزان بارش کاهش مى‌يابد.


ميزان ريزش‌هاى جوى سالانه در کناره‌هاى درياى ايران در جهات مختلف


۱ز جنوب به شمال در بخش خاورى:

- گرگان ۵۶۰ ميلى‌متر

- آشوراده ۳۹۲ ميلى‌متر


۲ز باختر به خاور:

- بندر انزلى ۱۳۷۹ ميلى‌متر

- رامسر ۱۱۹۶ ميلى‌متر

- نوشهر ۹۸۶ ميلى‌متر

- بهشهر ۶۵۶ ميلى‌متر

- آشوراده ۳۹۲ ميلى‌متر


۳ز جنوب به شمال در بخش باخترى:

- بندر انزلى ۱۳۷۹ ميلى‌متر

- آستارا ۱۳۷۲ ميلى‌متر


به‌‌طورى‌که ارقام فوق حاکى است حداکثر ميزان بارندگى در جنوب باخترى دريا با ريزش ۱۳۷۹ ميلى‌متر باران در سال در بندر انزلى و حداقل در جنوب خاورى با ريزش ۳۹۲ ميلى‌متر در سال در آشوراده مى‌باشد. علت چنين وضعى آن است که بادهاى شمال و خاورى که به‌سمت دريا مى‌وزند هواى مرطوب را به کناره‌هاى جنوبى و باخترى کشانده در برخورد با رشته‌کوه‌هاى قفقاز و البرز متوقف مى‌شوند و در اثر تراکم و صعود ايجاد بارندگى در جبهه جنوب باخترى دريا مى‌کنند.


در بخش سواحل ايرانى درياى خزر ريزش برف زياد نيست در صورت ريزش مدت آن کوتاه مى‌باشد چنانچه به‌طور متوسط در آستارا ۱۱ روز در بندر انزلى ۶ روز در خليج حسين قلى ۷ روز برف ديده مى‌شود. به‌طور کلى سواحل درياى خزر دارى دو نوع بارندگى است يکى بارندگى در اثر توده هوائى که رطوبت خود را از درياهاى مديترانه و سياه دريافت مى‌کند و در پائيز و زمستان و اوايل بهار در سواحل درياى خزر مى‌بارد، ديگرى بارندگى که ناشى از توده هوائى که بعد از توده هواى مرطوب اروپا به‌وجود مى‌آيد، باعث باران‌هاى بهاره و تابستانى مى‌شود.


درياى خزر داراى دو نوع جريان آبى است يکى منظم که همان جريان اصلى و يا عمومى مى‌باشد که ثابت بوده و از سيستم جريان‌هاى معينى پيروى مى‌کند، ديگر نامنظم که معمولاً اين جريان‌ها از سرعت و جهت ثابتى برخوردار نمى‌باشند.


جريان اصلى در طول کرانه خاورى از جنوب به شمال حرکت مى‌کند در حوضه ميانى به‌طرف باختر تغيير جهت مى‌دهد پس از رسيدن به کرانه باخترى در طول سواحل به‌سوى جنوب سرازير مى‌شود و در کرانه جنوبى به‌طرف خاور حرکت مى‌کند. با اين ترتيب به گردش دورانى خود ادامه مى‌دهد جريان‌هاى نامنظم که بيشتر بر اثر اختلاف شورى آب دو منطقه يا اختلاف سطح آب و جهت حرکت بادها و غيره به‌وجود مى‌آيند داراى وضع ثابت و مشخصى نيستند.

آب و هوا

در کرانه‌هاى جنوبى درياى خزر (سواحل ايران) ۲ نوع آب و هوا مى‌توان تشخص داد:


۱. اقليم صحرائى مديترانه‌اى در خاور کرانه جنوبي، از خصايص اصلى اين نوع آب و هوا خشکى عمومى سواحل، بالا بودن درجه حرارت تابستان، اعتدال هواى زمستان است که به اقليم صحرائى مديترانه‌اى معروف مى‌باشد. متوسط درجه حرارت تابستان در خليج حسين قلى ۶/۲۶ و زمستان ۲/۲ مى‌باشد. ميزان بارندگى حدود ۳۹۲ ميلى‌متر و ميزان تبخير زياد است.


۲. نوع ديگر آب و هوا گونه‌اى از آب و هواى گرم و مرطوب مديترانه‌اى است در باختر و جنوب باخترى که وجود بارندگى بهاره و پائيزه با درجه حرارت متعادل از خصيصه اصلى اين نوع آب و هوا است. در طالش گيلان درجه حرارت خيلى ملايم بوده و درجه آستارا ۲/۲۵ در تير ماه، ۲/۴ در دى ماه، در انزلى ۵/۲۸ در تابستان و ۱/۶ درجه در زمستان است.