درياچه قم (حوض سلطان)

که به درياچه ساوه و درياچه شاهى هم معروف است به مساحت تقريبى ۲۴۰۰ کيلومتر مربع در جنوب تهران واقع است و رشته‌کوه‌‌هاى البرز در شمال آن قرار دارد. طول آن حدود ۸۰ و پهناى آن برابر ۳۰ کيلومتر مى‌باشد. وسعت و شکل آن متناسب با واردات آب و ميزان بارندگى در فصول مختلف سال متفاوت است. در مواقع بارندگى و ذوب برف‌هاى ارتفاعات اطراف آن چون بر ميزان واردات آب افزوده مى‌شود وسعت آن زياد و در غير از اين ايام وسعت آن کاهش مى‌يابد، با اين ترتيب سطح آب درياچه پيوسته در نوسان است.


در موقع پر آبى درياچه گسترش پيدا کرده اراضى پست و شوره‌زار و باتلاقى پيرامون خود را مى‌پوشاند و به‌صورت يک درياچه بزرگى به طول ۸۰ و عرض ۶۰ کيلومتر در مى‌آيد، که به‌نام درياچه نمک مشهور است. رودهاى متعددى به آن وارد مى‌شوند. اين رودها که عموماً از اراضى شوره‌زار و نمکى اطراف عبور مى‌کنند شور و بدطمع مى‌باشند.

درياچه نيريز

درياچه نيريز يا بختگان درياچه‌اى است کم‌عمق در فارس، که گاهى به‌کلى خشک مى‌شود. اين درياچه در ۵۰ کيلومترى مشرق شيراز از شمال اصطهبانات در دشتى بين دو رشته کوه موازى قرار دارد، و آب آن از مازاد آب رودخانه کر تأمين مى‌شود. درياچه نيريز که نام خود را از شهرستان نيريز واقع در جنوب شرقى آن گرفته در ارتفاع تقريبى ۱۵۰۰ متر واقع شده با درياچه ديگرى در مجاورت شمالى خود به‌نام درياچه ”طشت نرگس“ از طريق دو شاخه آب مرتبط است. آب اين دو درياچه بسيار شور و کناره آنها نمک‌زار مى‌باشد.

درياچه هامون

اين درياچه به‌وسعت تقريبى ۳۲۰۰ کيلومتر مربع (در موقع پر آبي) و به گودى حداکثر ۱۰ متر و متوسط ۲ تا ۴ متر در سيستان سرحد شرقى ايران واقع است. ارتفاع درياچه از سطح دريا حدود ۵۰۰ متر مى‌باشد، اطراف آن باتلاق و نيزار است، هيرمند تنها رود مهمى است که در خاک ايران به درياچه مى‌ريزد. در دلتاى رود هيرمند تعدادى درياچه کوچک و کم‌عمق نيز ديده مى‌شوند که آنها به نسبت واردات سالانه باران متفاوت و متغير است.


اين وسعت بين حداقل ۱۰ و حداکثر ۲۵ کيلومتر نوسان مى‌يابد. اين درياچه در موقع پر آبى لبريز مى‌شود و آب‌هاى سرريز شده از طريق مسير پست شيله به طول ۷۵ کيلومتر به‌سوى جنوب شرقى جريان مى‌يابند و به گودال ”گودزره“ در خاک افغانستان مى‌ريزند، که در اين حالت درياچه هامون به گودزره متصل مى‌گردد. اما در سال‌هاى خشک و کم آبى از سطح آب درياچه کاسته مى‌شود و در خشکسالى‌هاى پى در پى کف درياچه هامون به‌صورت يک کفه خشک در مى‌آيد.

چاله جازموريان

اين چاله در بلوچستان بين دو رشته‌کوه شهسواران در شمال و بشاگرد در جنوب واقع است در وسط آن باتلاقى فصلى وجود دارد که آب آن به‌عکس بسيارى از درياچه و باتلاق‌هاى داخلى شيرين مى‌باشد.


چاله جازموريان که ارتباط آن با دريا وسيله کوه‌هاى جنوبى آن قطع مى‌باشد آب‌هاى خود را از آب‌هاى دامنه کوه‌هاى اطراف در فصل بهار دريافت مى‌کند. مساحت سطح آن متغير است در فصل تابستان به‌علت قلت واردات از سطح آب به مقدار زيادى کاسته مى‌شود حتى گاهى به‌کلى خشک مى‌گردد. اهم رودهائى که به آن وارد مى‌شوند هليل رود و رود بمپور مى‌باشد.

درياچه زريبار۱

(۱ليل رشيديان - نشريه گروه آموزشى جغرافياى دانشگاه تهران شماره ۱ دى ماه ۱۳۵۶.


درياچه‌اى است دائمي، با آب شيرين، در قسمت شمالى دشت مريوان ۱۲۸ کيلومترى مغرب شمال غرب سنندج، مساحت آن با توجه به مقدار آب وارداتى و تبخير پيوسته در نوسان مى‌باشد، حداکثر مساحت آن ۲۰ کيلومتر مربع در موقع پر آبى و حداقل ۷/۸ کيلومتر مربع در موقع کم آبى است. طول آن از ۵/۴ تا ۵/۷ کيلومتر و عرض آن از ۲ تا ۵/۳ کيلومتر به ترتيب در زمان‌هاى کم آبى و پر آبى متغير است. عمق متوسط آن حدود ۲ متر مى‌باشد. عميق‌ترين نقطه آن در وسط درياچه قرار دارد و عمق حداکثر ۹/۵ متر در موقع حداقل ۸۵/۴ متر مى‌باشد. عمق کناره آن از ۳/۱ متر تا ۸۵/۴ در مواقع کم آبى و پر آبى تغيير مى‌يابد، و حجم آب آن بين ۳۲ حداقل و ۴۷ ميليون متر مکعب در سال برآورد شده است. اراضى اطراف اين درياچه باتلاقى و نيزار است که در مواقع پر آبى در زير سطح آب درياچه قرار مى‌گيرد. وجود گل و لاى درياچه‌اى در شعاع چند کيلومترى اطراف مبين وسعت زياد اين درياچه در گذشته بوده که به‌تدريج آبرفت‌هاى آب وارداتى اطراف آن را پر کرده و پيوسته از وسعت آن کاسته است تا سرانجام محدوده درياچه به حد کنونى رسيده است. در مورد پيدايش و منشاءِ درياچه چنين به‌نظر مى‌رسد که هم‌زمان با آخرين دوره چين‌خوردگى زاگرس و بالا آمدن توده‌هاى درونى در مغرب شمال غربى مريوان باشد.


درباره نام درياچه زريبار و وجه تسميه آن تاکنون مأخذ مستندى به‌دست نيامده ولى ممکن است نام اصلى آن ”زيراوبار“ بوده باشد که به معنى آب کف‌کنار به‌ زبان کردى است، چون اين درياچه آب از چشمه‌هاى کنارى دريافت مى‌کند نام ”زريبار“ را ممکن است تحريف شده از اين نام دانست.


به هر صورت اين درياچه در ارتفاع ۱۲۸۳ متر از سطح دريا قرار داشته، طول جغرافيائى آن ۴۶،۷ درجه و عرض آن ۳۵،۳۲ درجه مى‌باشد. مساحت حوضه آبريز درياچه حدود ۱۳۸ کيلومتر مربع و کل نزولات جوى اين حوضه در سال به‌طور متوسط ۱۲۲ ميليون متر مکعب مى‌باشد که از اين مقدار حدود ۶۳ ميليون متر مکعب در سطح حوضه تبخير مى‌شود. باقى‌مانده از نزولات جوى ۵۹ ميليون متر مکعب مى‌باشد که قسمتى در زمين فروکش کرده و قسمتى ديگر واردات آب درياچه را از طريق آب‌هاى جارى و چشمه‌ سارها و آب‌هاى زيرزمينى تشکيل مى‌دهد.


بخش بخار آب درياچه به اعتدال و سرسبزى منطقه اطراف درياچه کمک مى‌کند، ولى بالا بودن نم نسبى هوا در تابستان بر اثر شدت تبخير و وجود پوشش جنگلى انبوه اطراف درياچه موجب مى‌شود تا شدت روزهاى تابستان بيشتر محسوس گردد. در فصل زمستان بيش از ۵۰ روز تمام سطح درياچه را قشرى از يخ به ضخامت ۱۰ متر مى‌پوشاند.


درياچه، زريبار که محصور بين کوه‌هاى مرتفع پوشيده از جنگل است از نظر محيط اکولوژيکى مناسب، و آب آن از نظر کيفيت شيميائى بسيار خوب و قابل شرب مى‌باشد. در اين درياچه انواع ماهى‌هاى خوراکى به‌سر مى‌برند همچنين تعداد زيادى مرغان دريائى در منطقه درياچه زندگى مى‌کنند. زريبار با موقعيت طبيعى و منظره بديعى که دارد مى‌تواند يکى از مراکز نيرومند جهت جلب توريست باشد۲.


(۲راى اطلاع بيشتر از جنبه توريستى در ياچه زريبار به مبحث جاذبه‌هاى توريستى ايران از جغرافياى اقتصادى جغرافياى مفصل ايران مراجعه شود.