درياچه‌هاى داخلى ايران را مى‌توان از نظر کميت آب آنها به دو دسته تقسيم نمود: دسته اول درياچه‌هاى دائمى مى‌باشند مانند درياچه‌ اروميه که به‌واسطه دريافت آب کافى از طريق رودخانه‌ها و نزولات جوى هميشه و به‌طور دائم داراى آب مى‌باشند. دسته دوم درياچه‌هاى موقت هستند چون درياچه نيريز - هامون - حوض سلطان و غيره که وجود آب در اين درياچه‌ها به‌مقدار واردات آب رودها و نزولات جوى بستگى دارد. اين دسته از درياچه‌ها که غالباً از رودهاى فصلى و موقت آب دريافت مى‌دارند هم‌زمان با خشکى رودخانه‌ها خشک بوده بستر اين قبيل درياچه‌ها به‌صورت کفه‌هاى خشک ظاهر مى‌گردند.

درياچه اروميه (رضائيه)

درياچه اروميه که به مناسبت مجاورت با شهرستان رضائيه به آن درياچه رضائيه هم مى‌گويند در حقيقت نتيجه يک گودى (تکتونيک) از ژئوسنکلينال مى‌باشد. مساحت سطح درياچه در موقع کم‌ آبى ۴۰۰۰ و در موقع پر آبى ۶۰۰۰ کيلومتر مربع مى‌باشد۱نجايش آن حدود ۱۲ ميليارد متر مکعب برآورد شده۲ز بزرگ‌ترين و پر آب‌ترين درياچه‌هاى داخلى است که از دوران سوم زمين‌شناسى در فلات آذربايجان به‌جاى مانده است.


(۱ول درياچه اروميه از شمال به جنوب ۱۴۰ کيلومتر و ميانگين عرض آن برابر با ۴۰ کيلومتر مى‌باشد که کمترين عرض آن حدود ۱۸ کيلومتر (در موقع کم‌ آبي) در امتداد جزيره ساحلى و بيشترين عرض آن حدود ۶۰ کيلومتر (در موقع پر آبي) در امتداد جزيره ساحلى و بيشترين آن حدود ۶۰ کيلومتر (در موقع پر آبي) در امتداد جزيره اشک مى‌باشد.


(۲يهان (مسعود) - جغرافيائى طبيعى ايران صفحه ۲۰.


طول جغرافيائى آن ۳۷،۱۰ درجه تا ۳۸،۲۰ درجه شرقى و عرض جغرافيائى آن ۱۰،۴۰ درجه تا ۴۶ درجه شمالى مى‌باشد. ارتفاع آن از سطح درياى آزاد حدود ۱۲۷۵ متر، عمق آن چندان زياد نبوده متوسط عمق آن ۵ تا ۶ متر مى‌باشد، عميق‌ترين نقطه آن در شمال غربى درياچه به عمق ۱۴ متر (در موقع کم آبي) و ۲۰ متر (در موقع پر آبي) قرار دارد. سطح آب دائم در نوسان بوده ذوب ناگهانى برف‌ها در بهار و طغيان رودخانه‌ها موجب بالا آمدن سطح آب تا حدود ۲ متر مى‌گردد و بر مساحت سطح آب درياچه تا حدود ۳/۱ افزوده مى‌شود. در ساير فصول به‌علت قلت يا حتى عدم واردات آب برخى رودخانه‌ها و شدت تبخير از سطح آب کاسته مى‌شود.


مقدار ريزش باران حدود ۵۵۰ ميلى‌متر در سال که بيشتر آن حدود ۳۰۰۰ ميلى‌متر در فاصله ماه‌هاى بهمن تا ارديبهشت مى‌بارد، که در فصل تابستان مردم براى استفاده خواص طبى آب و گل و لاى و لجن‌هاى اطراف درياچه به‌سواحل آن روى مى‌آورند.


درياچه اروميه از بزرگ‌ترين و پر آب‌ترين درياچه‌‌هاى داخلى ايران مى‌باشد. در گذشته به اسامى مختلف خوانده مى‌شد و امروزه نام اروميه (اورميه) را مى‌توان از ترکيب دو کلمه ”اور“ به معناى شهر ”ميه“ به معناى آب دانست، که اين نام همچنان بر روى اين درياچه باقى مانده است، گاهى در نوشته‌ها درياچه شاهى هم آمده است که اين نام از شبه‌جزيره‌اى به همين نام در درياچه مى‌باشد۳.


(۳نا به نوشته دکتر جنيدى در کتاب چشمه‌هاى معدنى ايران اين درياچه در اوستا ”چئچست“ در کتب پهلوى ”چچست“ در شاهناممه ”خنجست“ در نزهت‌القلوب ”چيچست“ و درياى شور ذکر شده است اروميه در دوره اسورى‌ها و مدى‌ها به‌نام ”ريما“ RIMA معروف بوده است، و درياچه را ”درياى افول خورشيد“ نيز ذکر کرده‌اند.


درياچه اروميه به‌علت شورى زياد آب آن (۵/۳ شورى آب بحرالميت) در حقيقت يک درياچه شور کوهستانى است، که املاح آن ۲۳% است و قسمت اعظم املاح آن را کلرور دوسديم تشکيل مى‌دهد. زيادى املاح مانع زندگى ماهى و ديگر جانوران در اين درياچه مى‌باشد فقط جانورانى از نوع خرچنگ در آن زندگى مى‌کنند و اين شورى آب به‌اندازه‌اى است تا جائى‌که مانع يخبندان در سطح درياچه مى‌گردد. حداکثر شورى آب آن ب‌هنگام پر آبى ۲۶ گرم در ليتر و در تابستان تا ۲۸۰ گرم در ليتر افزايش مى‌يابد.


بنا به نوشته م.پ. پتروف مواد خارجى محلول در آب درياچه اروميه زياد و علت ازدياد مواد خارجى در آب، قليائى بودن اراضى و سرزمين‌هاى حوضه آبريز درياچه مى‌باشد که آب‌هاى وارداتى درياچه از آن مى‌گذرد وسعت حوضه آبريز اين درياچه حدود ۵۰ هزار کيلومتر مربع مى‌باشد، که از سوى شمال تا رود ارس و از سوى جنوب تا کوه‌هاى کردستان از غرب به کوه‌هاى مرزى ايران و ترکيه و در شرق از کوه‌هاى سهند تا حوضه رود قزل‌اوزن گسترده شده است. رودهاى متعددى بدان وارد مى‌شوند.


در وسط درياچه حدود ۵۶ جزيره کوچک و بزرگ وجود دارد که از همه معروف‌تر همان جزيره شاهى است که قسمت خاورى آن در موقع پسروى آب به شبه‌جزيره تبديل مى‌گردد. اطراف درياچه از دشت‌هاى ناهموار و تپه ماهور تشکيل شده که در بعضى قسمت‌هاى ساحل به‌صورت باتلاق درآمده‌اند.


آب شيرين در اطراف درياچه بسيار کمياب است حتى آب رودها به‌واسطه عبور از ارضى نمکى برخلاف تصور شور مى‌باشند.


چشمه‌هاى آب معدنى۴امل آب‌هاى گوگردى و قليائى و نمکى و غيره در ارتفاعات مجاور وجود دارد، که از نظر بهداشتى و درمانى مفيد بوده و مورد استفاده قرار مى‌گيرند.


(۴ر مورد چشمه‌هاى آب معدنى به مبحث جغرافياى اقتصادى در کتاب جغرافياى مفصل ايران مبحث جاذبه‌هاى توريستى ”مراکز چشمه‌هاى آب معدني“ مراجعه شود.


درياچه رضائيه يه‌علت موقعيت جغرافيائى خود در شمال غربى ايران که با سه کشور روسيه در شمال و ترکيه و عراق در مغرب مجاور است وانگهى سهل‌ترين راه ارتباطى بين شرق و غرب آذربايجان در خاک ايران مى‌باشد از نظر ارتباطى از اهميت بسيار برخودار است۵.


(۵ر مورد اهميت ارتباطى درياچه رضائيه به مبحث جغرافياى اقتصادى در کتاب جغرافياى مفصل ايران مبحث ”راه‌هاى آبى ايران“ مراجعه شود.

درياچه‌هاى مهارلو و پريشان

در اطراف شيراز از استان فارس دو درياچه کوچک وجود دارد، يکى به‌نام مهارلو و ديگرى به‌نام پريشان (فامور) مى‌باشد. مهارلو به طول تقريبى ۵۰ و عرض ۱۲ کيلومتر با آب بسيار شور در ۱۸ کيلومترى جنوب شرقى شيراز واقع است. درياچه پريشان که به فامور (نام چشمه آب‌دهنده درياچه) هم ناميده مى‌شود به طول تقريبى ۸ و پهناى ۳ کيلومتر در جلگه کازرون قرار دارد. آب اين درياچه شيرين و محل پرورش ماهى و صيد آن مى‌باشد.

درياچه شور گل اراک

درياچه‌اى است به‌وسعت و عمق کم در شمال شهرستان اراک و در جنوب چاله معروف به کوير مغان، واردات آب آن اندک مى‌باشد در تابستان به‌ندرت در آن آب ديده مى‌شود۱.


(۱ر نقشه ۲،۰۰۰،۰۰۰: ۱ ناهموارى‌هاى ايران تهيه شده توسط شرکت‌هاى عامل نفت با همکارى سازمان نقشه‌بردارى کل کشور نام اين درياچه ”توزوگل“ نوشته شده است.