درباره منشاءِ آب‌هاى معدنى نظريه‌هاى مختلفى وجود دارد، برخى آن را از تقطير سنگ‌هاى اوليه درونى زمين مى‌دانند، ولى آنچه که به واقعيت نزديک‌تر است آن است که آب‌هاى سطحى پس از نفوذ به داخل زمين و تشکيل سفره‌هاى آب زيرزمينى در عبور از قشرهاى گوناگون زمين مواد مختلف مسير و مخزن را در خود حل نموده آنگاه از شکاف‌هاى طبيعى زمين خارج مى‌شوند.


معمولاً آب‌هاى بى‌رنگ و صاف هستند ولى گاهى ممکن است بر اثر وجود برخى مواد مانند گوگرد شيرى‌رنگ درآيند. وزن مخصوص آنها معمولاً بيش از يک است و به‌علت وجود هيدروژن سولفوره در برخى از آب‌هاى معدنى بوى اين قبيل آب‌ها بوى تخم‌مرغ گنديده مى‌دهد. درجه حرارت و گرماى آب معدنى به عمق زمين و فعاليت بيولوژيک و واکنش شيميائى همچنين سرعت بالا آمدن و نظاير آنها بستگى دارد و از حدود ۶ درجه تا ۹۸ درجه سانتى‌گراد متفاوت است. از اين‌رو آب‌هاى معدنى ممکن است سرد (پائين ۲۳ درجه) معتدل (بين ۲۳ و ۲۸ درجه) نيم‌گرم (بين ۲۸ و ۳۵ درجه) گرم (بين ۳۵ و ۴۵ درجه) بسيار گرم بيش از ۴۵ درجه باشد.


آب‌هاى معدنى از نظر ترکيبات شيميائى به آب‌هاى بى‌کربناته - آب‌هاى سولفاته - آب‌هاى سولفوره (گوگردي) - آب‌هاى کلروره - آب‌هاى آهن‌دار بالاخره به آب‌هاى معدنى راديواکتيو تقسيم مى‌شوند.


آب‌هاى معدنى اثرات بيولوژيک متعدد دارند، که ممکن است موضعى يا عمومى باشند. اثرات موضعى آن سالم‌سازى بافت‌ها و تأثير آن بر روى مخاط پوست - تغذيه بافت و غيره مى‌باشد. و اثرات عمومى آن در سوخت و ساز تغذيه بدن است.


آب‌هاى معدنى در صنعت و کشاورزى خصوصاً از نظر درمانى موارد استعمال بسيار دارند، در حقيقت يک منبع طبيعى کشور به‌شمار مى‌آيند.


از تعداد چشمه‌هاى آب معدنى ايران آمار صحيحى در دست نيست تا آنجا که تحقيق شده تعداد زيادى چشمه با خواص مختلف در خاک کشور وجود دارد، که مکان‌هاى جغرافيائى پاره‌اى از چشمه‌هاى آب معدنى به‌شرح فهرست زير مى‌باشد ۱.


(۱راى اطلاع بيشتر به ”چشمه‌هاى معدنى ايران“ تأليف دکتر جنيدى انتشارات دانشگاه تبريز سال ۱۳۴۷ مراجعه شود.


مکان‌هاى جغرافيائى پاره‌اى از چشمه‌هاى آب معدنى:

چشمه‌هاى آب معدنى اردبيل

- چشمه‌هاى آب معدنى سرعين:

سرعين يا سرقين نام دهى است در غرب اردبيل


۱. آب گرم گاوميش گلى

در سرعين از توابع اردبيل


۲. چشمه آب گرم معدنى قره‌سو

در سرعين از توابع اردبيل


۳. چشمه آب گرم معدنى سارى‌سو

در سرعين از توابع اردبيل


۴. آب گرم پهن (با کسر ”پ“ و ”ه“)

در سرعين از توابع اردبيل


۵. آب گرم گنرال (با کسر ”گ“ و ”ن“)

در سرعين از توابع اردبيل


۶. آب گرم باد (يايل با کسر ”ى“)

در سرعين از توابع اردبيل


۷. آب گرم قهوه‌خانه همت

در سرعين از توابع اردبيل


۸. آب گرم چشم

واقع در حياط قهوه‌خانه همت درسرعين


۹. آب گرم قهوه‌خانه ممتاز (يعقوب)

در سرعين از توابع اردبيل


۱۰. آب گرم بش‌باجى‌لر (پنج خواهران)

در سرعين از توابع اردبيل


- چشمه‌هاى آب معدنى بيله دره

بيله دره دهى است در شمال سرعين


۱. چشمه اسد

در دره بيله دره


۲. چشمه گل على

در دره بيله دره


- چشمه آب معدنى سردابه

در شمال باخترى اردبيل


- چشمه معدنى بوشلى (نير)

در بوشلى در حومه شهرستان اردبيل

چشمه‌هاى آب معدنى مشکين‌شهر (در دامنه سبلان)

۱. چشمه آب معدنى ايلاندو

واقع در جنوب مشکين‌شهر


۲. چشمه آب معدنى قوتورسو

در دامنه‌هاى شمالى سبلان


۳. چشمه معدنى مويل (باسکون ”ي“ و ”ل“)

در حوالى دهکده مويل شمال غربى سبلان


۴. چشمه معدنى قينرچه

در مغرب مويل شمال غربى سبلان

چشمه‌هاى آب گرم سراب

۱. آب گرم سراب

در جنوب شهر سراب


۲. چشمه معدنى آبرس ۱۱

۱۱ کيلومترى شمال سراب


۳. چشمه آب گرم اله‌حق

در دهکده اله‌حق شمال آب گرم سراب

چشمه‌هاى آب معدنى مراغه

۱. چشمه‌هاى آب معدنى گشايش

در دهکده گشايش جنوب شرقى مراغه


۲. چشمه معدنى و رجوى (شورسو)

در دهکده ورجوى جنوب مراغه

چشمه آب گرم بستان‌آباد

در بخش بستان‌آباد از شهرستان تبريز

چشمه آب گرم خلخال

در ۲۲ کيلومترى شمال غربى هروآباد خلخال

چشمه معدنى تاپ تاپان (آذرشهر)

در آذرشهر ۵۲ کيلومترى جنوب غربى تبريز

چشمه آب معدنى صوفيان

در صوفيان از بخش شبستر شهرستان تبريز

چشمه‌هاى آب معدنى اروميه (رضائيه)

۱. چشمه معدنى زنبيل

در ۳۶ کيلومترى شمال شرقى اروميه


۲. چشمه آب معدنى هفتابه

در ده هفتابه ۵۰ کيلومترى جنوب غربى اروميه


۳. چشمه آب معدنى قى‌نجه

در ۲۷ کيلومترى جاده رضائيه - شاهپور