تنوع آب و هوا و اقليم مختلف، وجود پستى بلندى‌هاى متعدد در ايران تنوع زياد رستنى‌ها موجب شده است که گروه‌هاى متعدد خاک به‌وجود آيد و مى‌توان آن را به چهار گروه بزرگ تقسيم نمود۱:

(۱ين تقسيم‌بندى در ”کتاب ايران‌شهر“ از انتشارات سازمان ملى يونسکو در ايران سال ۱۳۴۳ و در کتاب ”جغرافياى خاک‌ها“ تأليف دکتر کردوانى از انتشارات دانشگاه تهران سال ۱۳۵۳ مشابه آمده است.

خاک‌هاى دشت و دره‌ها

خاک‌هاى دشت و دره‌ها بيشتر بر اثر فرسايش (آب و باد) به‌وجود آمده‌اند، اين خاک‌ها پس از انتقال در دشت‌هاى به‌صورت رسوب انباشته مى‌شوند. ترکيب فيزيکى و شيميائى اين نوع خاک‌ها نسبت به موقع و نوع آنها متفاوت است. در قسمت اعظم مساحت ايران که کوهستانى است در دامنه‌ها نسبت شن و ماسه و دانه‌هاى درشت بيشتر از قطعات رس و ماسه مى‌باشد در حالى‌که در جلگه‌ها مخصوصاً در نواحى که طغيان رودخانه‌ها مقدار زيادى مواد رسوبى روى اراضى ريخته باشد ماسه خيلى کمتر، در مقابل خاک رس بيشتر است.


با اين ترتيب خاک‌هاى رسوبى که مواد تشکيل‌دهنده آن ته نشست رودخانه‌ها است و به‌صورت لايه لايه مى‌باشد بر دو نوع هستند: ”خاک‌هاى رسوبى با بافت ريز“ و ”خاک‌هاى رسوبى با بافت درشت“. چنانچه فرسايش و طغيان آب شديد باشد بافت خاک‌ها درشت و به‌عکس در صورت ملايم بودن، بافت‌هاى خاک‌ ريز و نرم است اين خاک‌ها در تمام کشور در فلات و در دره‌ها و بعضى جلگه‌ها پراکنده هستند. بافت ريز آن بيشتر در سواحل درياى خزر و در دره‌هاى زاگرس در نواحى جنوبى ايران ديده مى‌شود چنانچه شور نباشند انواع مختلف کشت مانند گندم - جو - چغندر و صيفى‌جات در آن به‌عمل مى‌آيد، درختان ميوه در آن به‌خوبى رشد مى‌کنند و ميوه مى‌دهند. خاک‌هاى رسوبى حاوى مقدار زياد کربنات دو کلسيم است، در بعضى مناطق (اطراف درياچه اروميه - دشت لوت) خاک‌هاى رسوبى با بافت ريز شور هم مى‌باشند. خاک‌هاى رسوبى با بافت درشت که حاوى کم و بيش سنگريزه مى‌باشند معمولاً شور نيستند ولى مانند خاک‌هاى مناطق خشک و نيمه خشک پوشش گياهى کمتر در آن ديده مى‌شود و عموماً حاصلخيز نيستند علت آن وجود سنگريزه‌، کمى ظرفيت نگاهدارى آب در سطح خاک مى‌باشد.

خاک‌هاى فلات

فلات ايران با آب و هواى خشک و نيمه‌خشکى که دارد داراى خاک‌هاى مختلف و متنوع مى‌باشد که به جزء خاک‌هاى رسوبى تماماً جزءِ خاک‌هاى بيابانى مى‌باشند. از مشخصات مناطق با خاک بيابانى آب و هواى بسيار خشک و فقدان پوشش گياهى مى‌باشد، همين مشخصات به اضافه هموار بودن منطقه و وسعت زياد موجب آن است که فرسايش باد در اين مناطق شديد باشد و ذرات نرم خاک انتقال يابند در نتيجه چاله‌هائى در داخل خاک به‌وجود آيد.


خاک‌هاى بيابانى خود به دو دسته تقسيم مى‌شوند: خاک‌هاى سرخ بيابانى - خاک‌هاى خاکسترى بياباني. اين دو دسته خاک غالباً شور بوده از لحاظ مواد آلى فقير هستند. خاک‌هاى بيابانى به‌طور کلى در سطح وسيعى از ايران گسترده شده‌اند و در غالب مناطق خشک منجمله در اطراف نائين - يزد - کرمان و زاهدان و قسمتى از کوير لوت و منطقه بجنورد يافت مى‌شوند.


نوع ديگر از خاک‌هاى اين منطقه (نيمه‌خشک) با باران ۲۵۰ الى ۴۰۰ ميلى‌متر خاک‌هاى قهوه‌اى مى‌باشد، اين خاک‌ها در سطح وسيعى از مناطق نيمه خشک فلات گسترده شده است، رستنى‌هاى آن علف‌هاى کوتاه مى‌باشد که غالباً به‌صورت مرتع استفاده مى‌شود مانند دشت مغان دشت گرگان - ناحيه شمال شرقى خراسان (باجگيران تا سرخس). در زمين‌هاى نواحى که بارندگى در زمستان و بهار کافى باشد غلات چون گندم و جو در آن کشت مى‌شود همچنين در نقاطى که آب کافى در اختيار باشد همراه گندم نباتات صنعتى چون پنبه - چغندرقند و غيره به‌عمل مى‌آيد.


خاک قهوه‌اى فلات در ايران بيش از همه در شمال غربى و غرب ايران همچنين در شمال شرقى و جنوب غربى يافت مى‌شود. در مناطق نيمه‌خشک روى شيب‌هاى نسبتاً تند و گاهى تند خاک‌هاى ديگر از نوع بلوطى رنگ ديده مى‌شود که پوشش گياهى آن غنى‌تر از خاک‌هاى قهوه‌اى مى‌باشد که در آن علف‌ها و بوته‌ها روئيده مى‌شوند. اين نوع خاک‌ها در ايران زياد نيست آنچه که هست به مقدار زياد در دشت‌هاى مرتفع آذربايجان و به مقدار کم در ساحل درياى خزر اطراف دشت گرگان ديده مى‌شود، عموماً از اين نوع خاک‌ها در ايران جهت کشت گندم به‌طور ديم استفاده مى‌گردد چنانچه آب وجود داشته باشد در اين خاک پنبه نيز به‌عمل مى‌آيد.

خاک‌هاى کوهپايه‌اى ساحلى درياى خزر

آب و هواى سواحل درياى خزر به‌گونه‌اى از آب و هواى مديترانه‌اى (نيمه‌گرم مرطوب و نيمه‌مرطوب) مى‌باشدکه با شرايط اقليمى ساير مناطق ايران تفاوت دارد اين شرايط آب و هوائى که قسمت اعظم سواحل جنوبى درياى خزر (جلگه‌ها و کوهپايه‌ها) را دربر مى‌گيرد در وضع نزولات جوى و پوشش گياهى و جنس خاک مؤثر است. کوهپايه‌هاى ساحلى (دامنه‌هاى شمالى البرز) داراى باران زياد و پوشش گياهى انبوه مى‌باشد. نوع مشخص خاک‌هاى آن را خاک‌هاى قهوه‌اى جنگلى - خاک‌هاى قرمز و زرد پودر وليک ”Podzolic“ - و خاک‌هاى قهوه‌اى و خاکسترى پودز وليک و خاک‌هاى قرمز و قهوه‌اى مديترانه‌اى تشکيل مى‌دهد.

خاک‌هاى قهوه‌اى جنگلى

مخلوطى است از مواد آلى و معدنى که در بيشتر نقاط پر شيب با آب و هواى نيمه‌گرم مرطوب تا گرم مرطوب تشکيل مى‌شود اين نوع خاک همراه با مقدارى خاک‌هاى قهوه‌اى و خاکسترى پودز وليک بيشتر در کوهپايه‌هاى ساحلى درياى خزر که داراى شرايط آب و هوائى ذکر شده مى‌باشد مانند دامنه‌هاى ارتفاعات اطراف شاهى - سارى - گرگان و همچنين دامنه‌هاى اطراف کجور و تنکابن و لنگرود و لاهيجان به تفاوت يافت مى‌شوند اين خاک‌ها براى زراعت و کشت گياهان زراعتى مفيد نيستند بلکه در مقابل براى رشد برخى اشجار جنگلى چون راش و بلوط نهايت مساعد مى‌باشند.

خاک‌هاى قهوه‌اى و خاکسترى پودزوليک

مواد اوليه تشکيل‌دهنده اين نوع خاک‌ها سنگ‌هاى آتشفشانى و دگرگونى است که غالباً با خاک‌هاى قهوه‌اى جنگلى همراه ديده مى‌شوند، چون تاکنون به تنهائى شناخته نشده‌اند از اين‌رو وسعت و توزيع جغرافيائى آن در ايران درست مشخص نيست. اين دسته از خاک‌ها مخصوص مناطق جنگلى است ولى وجود آن در بعضى نواحى چون دامنه‌هاى شمالى ارتفاعات البرز در رشد و توليد کشت چاى مفيد و مؤثر است.

خاک‌هاى قرمز و زرد پودزوليک

اين خاک‌ها فقط در مناطقى از شمال ايران که سطح تبخير به مراتب کمتر از ريزش باران است به‌صورت قطعات کوچکى در دامنه‌هاى سواحل درياى خزر (دامنه‌هاى کوه‌هاى جنگلى گيلان) يافت مى‌شود. پوشش گياهى اين خاک‌ها معمولاً جنگل است ولى علف‌هاى بلند به‌صورت مرتع همراه با اشجار جنگلى چون درختان نارون و راش در اين نوع خاک‌ها روئيده مى‌شوند که علف‌ها به‌صورت مرتع مورد استفاده قرار مى‌گيرند گرچه اين خاک‌ها بهترين محل رشد و نمو جنگل‌ها مى‌باشند ولى چنانچه شيب دامنه کم باشد از خاک‌هاى مزبور براى کشت چاى حتى گاهى گندم استفاده مى‌شود.

خاک‌هاى قرمز و قهوه‌اى مديترانه‌اى

منشاءِ اين دسته از خاک‌ها تخريب شيميائى شديد سنگ‌هاى آهکي، کنگلومرا و سنگ ماسه مى‌باشد که تحت شرايط آب و هوائى و گياهى اين منطقه به‌وجود آمده‌اند بيشتر به‌صورت قطعات خيلى کوچک در دامنه‌هاى ارتفاعات سواحل درياى خزر يافت مى‌شوند.

خاک‌هاى تپه ماهور و کوهستانى

خاک‌هاى مناطق کوهستانى را که عموماً به‌صورت پوششى نازک بر روى سنگ‌ها و صخر‌ه‌هاى کوهستانى قرار دارند مى‌توان به دو گروه اصلى ”رندزينا“ و ”ليتوسل“ و چند دسته ديگر متفرع ليتوسل‌ها برحسب جنش و ناحيه تقسيم نمود اين گروه از خاک‌ها حاوى سنگريزه بوده و عموماً کم‌عمق مى‌باشند، به‌علت نازکى قشر خاک نمى‌توانند خاک حاصلخيز براى کشت و زرع باشند.

رندزيناها Rendzinaz

منشاءِ اين خاک‌ها سنگ آهک است و در بسيارى از نقاط کوهستانى ايران چون دامنه‌هاى جنوبى سبلان و اطراف آستارا و شمال کردستان همچنين در حوالى سقز و مهاباد و درياچه رضائيه (اروميه) ديده مى‌شوند. وسعت اين خاک در نقاط مختلف متفاوت است اين نوع خاک بيشتر محل نشو و نما و رشد علوفه دام به‌صورت مرتع مى‌باشد و بندرت هم تک درختانى چون بلوط و پسته و بادام در آن ديده مى‌شوند.

ليتوسل‌ها Lithosols

برحسب منشاءِ آن (سنگ آهک و يا سنگ‌هاى خروجي) و همچنين توزيع جغرافيائى آن در نواحى مختلف به‌دسته‌هاى چندى به شرح زير تقسيم مى‌شود:

ليتوسل‌هاى آهکى در منطقه خاک‌هاى بيابانى و سيرورم

ليتوسل‌هاى آهکى در منطقه خاک‌هاى بيابانى و سيروزم Sierozem منشاءِ اين نوع خاک‌ها سنگ آهک است و به‌ندرت پس از تشکيل در محل کوهستانى خود باقى مى‌مانند بلکه بر اثر فرسايش به نقاط ديگر انتقال مى‌يابند از اين‌رو خاکى هستند کم حاصل وانگهى به‌علت کمى ضخامت (۲ تا ۱۰ سانتى‌متر) زمين‌هاى آن براى زراعت مفيد نبوده مراتع فقير و نامرغوب را تشکيل مى‌دهند.


وسعت و قلمرو اين نوع خاک بيشتر در منطقه وسيعى از شمال شرقى و شرق تا جنوب شرقى و مرکز ايران گسترده شده است.


نوع ديگر از ليتوسل‌هاى آهکى در منطقه خاک‌هاى بيابانى و سيروزم متشکل از مارن‌هاى گچى و نمکى مى‌باشد که پست‌ترين خاک در نوع خود به‌شمار مى‌رود زمين‌هاى آن باير افتاده براى کشاورزى مساعد نيستند. به‌علت نامساعد بودن شرايط خاکى (وجود مقدارى زياد نمک و گچ) تپه ماهورها عموماً فاقد هر نوع پوشش گياهى مى‌باشند حتى به‌علت فقر مفرط علوفه براى چراى دام هم مورد استفاده قرار نمى‌گيرند. اين نوع خاک در ايران بسيار زياد است (حدود ۹% از وسعت کشور). اين خاک‌ها بيشتر سطح وسيعى از غرب کشور و استان فارس را پوشانده در فارس تقريباً تمام جنوب اين استان تا بندرعباس و دامنه‌هاى کوه‌هاى مکران و در غرب دامنه‌هاى زاگرس از قصر شيرين تا خوزستان و نواحى ديگر از شوشتر تا بهبهان در زير پوشش اين نوع خاک قرار دارند. نمونه کامل اين خاک در سطح وسيعى بين ايوانکى و گرمسار و همچنين در شمال غربى گرمسار ديده مى‌شود(از جغرافياى خاک‌ها تأليف دکتر کردوانى صفحه ۱۶۵ سال ۱۳۵۳ انتشارات دانشگاه تهران.).

ليتوسل‌هاى آهکى در ناحيه خاک‌هاى قهوه‌اى و بلوطى

منشاءِ اين نوع خاک از کنگلومراهاى آهکى است اين نوع خاک حدود ۱۳% مساحت ايران را پوشانده است بيشتر در زمين‌هاى پرشيب و بلند کوهستانى مخصوصاً در مساحت زيادى در کوهستان‌هاى غربى (شمال غربى و جنوب غربي) ايران ديده مى‌شود. شيب تند و عوامل ديگر مانع تکامل خاک است از اين‌رو پوشش گياهى آن علف‌هاى کوتاه براى چراى دام و تک درخت مى‌باشد، امکان استفاده از اين زمين‌ها براى زراعت کم است چنانچه خاک‌هاى قهوه‌اى با عمق بيشترى در دامنه‌ها واقع شده باشد از آن در مقياس کوچکى براى ديم کارى استفاده مى‌شود.( از جغرافياى خاک‌ها تأليف دکتر کردوانى صفحه ۱۶۶ سال ۱۳۵۳ انتشارات دانشگاه تهران).

ليتوسل با منشاءِ سنگ‌هاى خروجى در ناحيه خاک‌هاى قهوه‌اى و سيروزم

اين نوع خاک بيشتر در دامنه‌ کوه‌هاى شمال غرب يعنى کوه‌هاى مرزى ايران و ترکيه و دامنه‌هاى سهند و سبلان و در غرب کوه‌هاى کردستان و بيجار و در شمال کوه‌هاى بين زنجان و گيلان و از قزوين تا دماوند و در جنوب شرقى ايران در دامنه‌هاى ارتفاعات کوه تفتان و جبال بارز و غيره ديده مى‌شود. ليتوسل‌هاى متشکل از سنگ‌هاى خروجى همراه با خاک‌هاى قهوه‌اى جنگلى و پودزوليک در کوهپايه‌هاى سواحل درياى خزر يافت مى‌گردد.