موقعيت در کشاورزى و ايجاد تمدن نتيجه مستقيم حاصلخيز و ترکيب خاک مى‌باشد. مواد مختلفى که خاک را به‌وجود مى‌آورند ترکيب خاک را مشخص مى‌سازند و اين مواد و املاح معدنى کلسيم - پتاسيم - فسفات - نيترات - سولفات‌ها - منگنز و غيره مى‌باشند. خاک‌هائى که به رنگ سياه است مواد نباتى يا کربنى زياد دارند و خاک‌هائى که قهوه‌اى يا قرمز رنگ هستند حاوى مقدار زيادى اکسيد آهن مى‌باشند. مردم عموماً خاک‌هاى سياه را بر ساير خاک‌ها ترجيح مى‌دهند زيرا مواد آلى که در آن موجود است براى رشد سريع اغلب از نباتات مفيد مى‌باشد. ترشى Acidite خاک به‌طور مستقيم و غيرمستقيم در خواص فيزيکى و شيميائى و حياتى خاک مؤثر است.


ترکيب فيزيکى و شيميائى خاک‌ها نسبت به موقع و نوع آنها است، در دامنه‌ها و نقاط شيب‌دار شن و ماسه و دانه‌هاى درشت بيشتر از دانه‌هاى ريز و خاک رس مى‌باشد، در حالى‌که جلگه‌ها و دلتا‌هاى رودخانه خاک رس بيش از ماسه است. وجود مواد آلى و ازته در ترکيب خاک از عوامل عمده حاصلخيزى خاک مى‌باشد، اين مواد در خاک‌هاى ايران به‌علت خشکى هوا و فقدان پوشش گياهى جزء در خاک‌هاى سواحل درياى خزر در خاک‌هاى ساير نقاط فلات و نواحى بيابانى بسيار ناچيز و محدود است ولى در مقابل تقريباً در تمام خاک‌هاى ايران فسفر - پتاس - آهک به مقدار زياد و در بخش اعظمى از آن کم و بيش مواد آلى وجود دارد.

خاک‌هاى سواحل درياى خزر

خاک‌هاى اين مناطق عموماً قليائى است و P.H آن بين ۵/۷ تا ۹ مى‌باشد( P.H مخفف Potentia Hydrogium مى‌باشد. ) کربن آلى اين خاک‌ها متناسب و بين ۲/۱% تا ۲% است. اين نسبت در مزارع گندم اطراف گرگان ۸/۱% مى‌باشد . P.H معادل ۷/۷ است مقدار ازت اين خاک‌ها به‌طور متوسط ۲۰ دهم درصد مى‌باشد. مقدار فسفر اين اراضى متفاوت است ولى در مجموع در حد مطلوب مى‌باشد. پتاس خاک‌ها در اين نواحى در حد اعتدال بين ۵% الى ۱۰% است.


P.H خاک در خواص فيزيکى و شيميائى و حياتى در نتيجه در رشد گياه مؤثر است. وضع خاک‌ها با توجه به P.H آنها به شرح زير است:


- از ۴ به پائين خيلى زياد اسيدى

- از ۱/۴ تا ۵/۴ خيلى اسيدى

- از ۶/۴ تا ۲/۵ اسيدى

- از ۳/۵ تا ۴/۶ کمى اسيدى

- از ۵/۶ تا ۴/۷ خنثى

- از ۵/۷ به بالا قليائى


(مأخذ: جغرافياى خاک‌ها تأليف دکتر کردوانى از انتشارات دانشگاه تهران سال ۱۳۵۳).

خاک‌هاى نواحى جنوب و جنوب شرقى

در جنوب خاک‌هاى نواحى فارس (اطراف شيراز) محتوى ۸/۷ الى ۱/۸ P.H در زمين‌هاى گندم کارى و ۸۵% درصد کربن آلى در خاک است.


در فسا P.H از ۹/۷ تا ۸ و کربن الى ۵۷% درصد تا ۱% قسمتى از ترکيب خاک را در اراضى کشت پنبه تشکيل مى‌دهد. در جنوب شرقى نواحى سيستان و بلوچستان متوسط مقدار آهک خاک ۲۰% است. P.H آن معمولاً بين ۶/۷ تا ۹/۷ مى‌باشد. به‌علت خشکى هوا و فقدان پوشش گياهى مقدار هوموس Humus (هوموس - خاک برگ، ماده قهوه‌اى که از تجزيه کاه و برگ و چوب و غيره فراهم مى‌شود. )بسيار کم از يک دهم تا ۵۳ صدم مى‌باشد. مقدار کربن آلى به‌جزء در زمين‌هاى زراعتى در ساير اراضى کم است. ازت به‌ندرت در خاک‌ها ديده مى‌شود ولى در مقابل (جزء در موارد استثنائي) فسفر و پتاس در خاک‌ها زياد است. فسفر قابل جذب بين ۱۱۰ تا ۱۶۰ کيلو در هر هکتار و پتاس بين ۹۰۰ تا ۱۲۱۰ کيلو در همان واحد سطح مى‌باشد.

خاک‌هاى نواحى مرکزى (اصفهان)

خاک‌هاى اطراف خاصه حوزه برخوار عموماً رسى و شنى و رسى است، مواد آلى و ازت در خاک‌ها بسيار نادر و کمياب است در مقابل به مقدار ملاحظه‌اى از ۱۸% تا ۴۹% حاوى آهک مى‌باشد.

خاک‌هاى نواحى غرب و جنوب غربى

خاک‌هاى کرمانشاه و لرستان در غرب حاوى مقدار معتنابهى املاح مى‌باشد، کربن آلى آن نسبتاً زياد به‌طور متوسط بيش از نيمى از خاک‌هاى اين دو ناحيه از ۱% تا ۲% کربن آلى دارند در غالب زمين‌هاى اين نواحى (به استثناءِ حدود ۱۰% آن) مقدار فسفر خاک زياد است. در خاک‌هاى جلگه کرمانشاه مقدار آهک خاک تا ۵۴% مى‌رسد و P.H به ميزان ۵/۸ مى‌باشد.


در خاک‌هاى خوزستان جنوب غربى ايران مقدار املاح خاک متفاوت است، در بخش جنوبى اين سرزين مقدار نمک خيلى بيشتر از مناطق شمالى است. همين ازدياد نمک موجب آن است که محصول مطلوبى در اين نواحى به‌دست نيايد در مقابل کربن آلى عموماً کم است (بين ۷/۰% تا ۱%) ولى چنانچه اراضى کشت شوند در خاک‌هاى اين قبيل اراضى اين نسبت افزايش مى‌يابد تا ۲۲% (در حوزه اهواز) هم مى‌رسد.


خاک‌هاى اطراف بهبهان موقعيت بهترى را دارا مى‌باشند حدود نيمى از اراضى بين هفت دهم تا يک درصد و ۳/۱ از اراضى بين ۱ تا ۲ درصد و ۱۰/۱ آن بيش از ۲% حاوى کربن آلى مى‌باشند. در حوزه اهواز بيش از ۹۰% از اراضى داراى فسفر زياد هستند مقدار فسفر در ساير نقاط اين استان چون دزفول خيلى کم مى‌باشد.


پتاس قابل جذب در خاک‌هاى خوزستان خيلى زياد است در خاک‌هاى اطراف دزفول P.H بين ۳/۸ تا ۸/۸ مى‌باشد مقدار مواد آلى در خاک‌هاى دزفول - شوش - هفت‌تپه متفاوت است، در دزفول ۲۲/۱% در شوش بين ۱ تا ۲/۱ درصد در حالى‌که در هفت‌تپه از يک دهم درصد تجاوز نمى‌کند۱.


(۱رصدهاى ارقام اين مبحث بيشتر از کتاب ايرانشهر نشريه سازمان ملى يونسکو در ايران مى‌باشد.