یخچال نمکی

يکى از پديده‌هاى ژئومرفولوژيک که در گنبدهاى نمکى رخ مى‌دهند، يخچال نمکى است که در آن توده‌هاى نمک در اثر نيروهاى گرانشى به‌سوى نقاط پست‌تر جريان مى‌يابند. اين مسئله در بعضى از گنبدهاى نمکى به‌وضوح قابل تشخيص هستند، از جمله آنها، گنبد نمکى کرموستج در جنوب شرق لار در دامنه جنوبى تاقديس گچ مى‌باشد که درجهت شمالى - جنوبى يعنى در حقيقت از دامنه اين تاقديس به‌طرف دشت حرکت نموده است.


پديده يخچال نمکى در بخش غربى دامنه شمالى تاقديس بورخ ”Burkh - در جنوب شرق روستاى کرموسنج) نيز به‌وضوح مشاهده مى‌شود که در آن توده‌هاى نمک پس از آن که خود را به سطح زمين رسانده است درجهت شيب از طرف جنوب به‌طرف شمال يعنى به‌طرف دشت حرکت نموده است.


از پديده‌هاى ديگرِ بسيار جالب ژئومرفولوژيک موجود در گنبدهاى نمکى ايران، پديده کارست در رسوبات تبخيرى است. باتوجه به اينکه درجه انحلال نمک بالا است، لذا گنبدهاى نمکى مستعد داراى اشکال کارستى هستند. پديده‌هاى کارستى به‌ويژه در بخش‌هائى از گنبدهاى نمکى اثر بيشترى دارند که در آنها، شکاف‌ها و بازشدگى اوليه‌اى بر اثر تکتونيک نمک به‌وجود آمده‌اند. در اين مکان‌ها است که اشکال مختلف کارست تشکيل مى‌شوند. يکى از جالب‌ترين اشکال کارستى که در گنبدهاى نمکى مشاهده مى‌شوند، دولين مى‌باشد که به‌اندازه‌هاى مختلف و در ارتفاعات مختلف تشکيل مى‌شوند. شايد بتوان گفت که دامنه‌هاى جنوبى گنبد نمکى کوه نمک در شمال غربى قم يک مثال کلاسيک براى تشکيل دولين‌ها (پديده‌ انحلال) به‌اندازه‌هاى متفاوت مى‌باشد، به‌گونه‌اى که عارضه غالب دولين‌ها (به‌شکل حفره‌هائي) مى‌باشند که هر يک به‌وسيله ديوارهٔ خود از يکديگر جدا مى‌شوند


دامنه غربى گنبد نمکى کوه نمک شمال غرب قم که از توالى حفره‌ها تشکيل شده است
دامنه غربى گنبد نمکى کوه نمک شمال غرب قم که از توالى حفره‌ها تشکيل شده است

از ديگر اشکال کارستى موجود در گنبدهاى نمکي، آون‌ها و غارها مى‌باشند که در اندازه‌هاى مختلف تشکيل مى‌‌شوند. هم‌چنين چشمه‌هاى کارستى از ديگر مظاهر مربوط به گنبدهاى نمکى است که در انتقال نمک به بخش‌هاى پست‌تر از گنبد نمکى بسيار حائز اهميت هستند. يکى از پديده‌هاى بسيار جالب در گنبدهاى نمکى پديده‌هاى لغزشى ثقلى ”Gravity gliding“ و نشست و فروريزى گسترش ثقلى است ”collapse and - Gravity Spreading“ که به‌وسيله آن اشکال پلکانى به‌وجود مى‌آيند، نظير آنچه که در دامنه شرقى گنبد نمکى کرموستج ملاحظه مى‌شود. يکى از پديده‌هائى که در بعضى از گنبدهاى نمکى از جمله حاشيه کنبد نمکى نمکدان (در جزيره قشم) به‌چشم مى‌خورد، ناوديس حاشيه‌اى گنبدهاى نمکى مى‌باشد ”Rim syncline“. علت اين امر آن است که نمکى که به بالا حرکت کرده و گنبد نمکى را به‌وجود مى‌آورد، از نزديک‌ترين بخش‌هاى لايه اصلى نمک به گنبد تأمين مى‌شود. اين مسئله، باعث مى‌شود که لايه نمک در اطراف توده نمک نازک شود و اين امر خود سبب مى‌شود که در مرحله بعد طبقات روئى در اين قسمت فرونشينى کند و ناوديس حاشيه‌اى را به‌وجود آورد (نقشهٔ ناوديس حاشيه‌اى در گنبد نمکي).


ناوديس حاشيه‌اى در گنبد نمکي
ناوديس حاشيه‌اى در گنبد نمکي


اين پديده تقريباً در دورادور و همسايگى گنبد نمکدان در جزيرهٔ قشم (به‌جزءِ ديواره جنوبي)، به‌صورت يک ناوديس حلقوى نسبتاً کاملى در لايه‌هاى آغاجارى ديده مى‌شود. ساختمان داخلى گنبدهاى نمکى را به‌ويژه با استفاده از امکاناتى که از طريق استخراج معادن نمک فراهم مى‌شود، مى‌توان بررسى کرد. در اين رابطه ملاحظه مى‌شود که توده نمک، در بخش‌هاى مختلف، اشکال متفاوتى را نشان مى‌دهد. از جمله اين اشکال لايه‌لايه بودن نمک و نيز توده‌هاى نامنظم نمک مى‌باشد که عموماً چين‌خوردگى درهمى دارند (نقشهٔ نمونه‌اى از يک چاره کارستى در گنبد نمکى کرموستج جنوب شرق لار). در بخش‌هائى که لايه‌ها به‌وضوح ديده مى‌شوند، شيب زيادى وجود دارد و گاهى نيز به‌صورت قائم هستند. در معادن نمک، آثار چين‌خوردگى‌هاى درهم، دوباره چين‌خوردگى و چين‌خوردگى‌هاى گسل‌خورده را مى‌توان مشاهده نمود.