گنبدهاى نمکى ايران يکى از واحدهاى مهم ژئومرفولوژى ساختمانى ايران هستند که متراکم‌ترين آنها در زون‌هاى چين‌خورده و گسيخته زاگرس و در حوضه خليج‌فارس تشکيل شده‌اند که سرچشمه آنها حوضه نمکى سازند هرمز است که مربطو به اينفراکامبرين مى‌باشد. گنبدهاى نمکى در ايران مرکزى و در منطقهٔ آذربايجان در اهر، ميانه تبريز و خوى به‌وجود آمده‌اند. گنبد‌هاى نمکى در ايران مرکزى مربوط به نهشته‌هاى ائوسن و سازند قرمز زيرين و نيز قاعده سازند قرمز بالائى است. گنبدهاى نمکى به‌وسيله رخنه توده‌هاى نمک درپوش سنگ رسوبى و رساندن خود به سطح زمين تشکيل شده‌اند که اين عمل بر اثر چگالى کمترى که سنگ نمک از پوش‌سنگ خود دارد و نيز به‌‌دليل نيروهاى تکتونيکى و خاصيت ويسکوپلاستيکى نمک و يا بر اثر فشار وارده از رسوبات روى لايه‌هاى نمک به لايه‌هاى نمکى انجام مى‌گيرد. در اين راستا گنبدهاى نمکي، مجموعه‌اى درهم از سنگ‌هاى متفاوت رسوبي، ماگمائى و دگرگونى هستند. مقطع اين اشکال در حالت کلى دايره‌اى يا نزديک به دايره است که به‌صورت برآمدگى‌هاى کروى يا بيضوى‌شکل ديده مى‌شوند و بر اثر فرسايش به اشکال گوناگون غيرهندسى ديده مى‌شوند. يخچال‌هاى نمکى و اشکال کارستى از پديده‌هاى بسيار جالب در گنبدهاى نمکى هستند. گنبدهاى نمکى از عوامل مهم شورى منابع آب و خاک هستند. از طرف ديگر گنبدهاى نمکى با به‌وجود آمدن نفت‌گيرها و منابع گوگرد و نمک توجه زيادى را به‌خود جلب مى‌کنند. به‌همين دليل مطالعه و بررسى اين واحد ژئومرفوژيک از اهميت زيادى برخوردار است.

مواد و روش‌ها

از زمان تهيه اولين نقشه ژئومرفولوژى ايران با مقياس ۱:۲،۵۰۰،۰۰۰ در سال‌هاى ۶۴ - ۱۳۴۳ در آلمان و سپس تدريس درس ژئومرفولوژى ايران در مقاطع مختلف کارشناسى ارشد و به‌ويژه از زمانى‌که دکتر ثروتى گنبدهاى نمکى بسيارى را در زاگرس، منطقه لارستان، در قم و گرمسار از نزديک مشاهده و بررسى نمود. اين اشکال به‌عنوان يکى از مظاهر بسيار جالب و جاذب ژئومرفولوژى ايران نظر را به‌خود جلب نموده‌اند.


اين امر سبب‌شده که با استفاده از کارهاى ميداني، نقشه‌هاى مختلف توپوگرافي، زمين‌شناسي، عکس‌هاى هوائى و ماهواره‌اى و استفاده از ساير منابع به‌ويژه مجموعه مقالات سمپوزيوم‌هاى علمى با نگرشى ويژه به ايران اين بخش را به‌رشتهٔ تحرير درآورده است.

چگونگى تشکيل گنبدهاى نمکى ايران

باتوجه به مطالعات و بررسى‌هاى گنبدهاى نمکى جنوب ايران که از سال ۱۸۵۱ شروع شده است، اين گنبدها به‌صورت مجموعه‌اى از سنگ‌هاى رسوبي، ماگمائى و دگرگونى هستند که به‌همواره حرکت نمک از لايه‌هاى پائين به بالا از جا کنده شده و درهم آميخته‌اند. اين مجموعه درهم که به‌نام سازند نمکى هرمز معروف گشته از چهار واحد مشخص از پائين به بالا به‌شرح ذيل تشکيل شده‌ است. (نقشهٔ ستون چينه‌شناسى سازند هرمز به‌طور شماتيک).


ستون چينه‌شناسى سازند هرمز به‌طور شماتيک
ستون چينه‌شناسى سازند هرمز به‌طور شماتيک

HH1: لايه‌هاى نمکى با ميان لايه‌هاى ظريف از توف، مارن آهک، اکسيدهاى آهن و سولفيدها.


H2: تناوب مارن، انيدريت، توف، ايگنيمبرت، سنگ آهن با بعضى از ميان لايه‌هاى سنگ آهک جلبکي.


H3: سنگ آهک جلبکى سياه رنگ بدبو.


H4: تناوب ماسه‌سنگ، توف و مارن با ميان‌لايه‌هائى از سنگ جلبکى سياه‌رنگ.


کنت ”KENT, 1970“ معتقد است که گنبدهاى نمکى جنوب ايران از هيچ نظمى پيروى نمى‌کنند. به‌عبارت ديگر گسل‌ها و يا خط‌واره‌هاى خاصى که عامل بالا آمدن آنها باشد، شناخته نشده‌اند. اين درحالى است که فالکن ”FALCON, 1967“، پلاير ”PLAYEA, 1960“، اشتوکلين و نبوى ”STOECKLIN AND NABAVI, 1975“، هوبر ”HUBER, 1977“، اسفنديارى و برزگر (۱۹۷۹) به‌وجود آمدن گنبدهاى نمکى را تابع گسل‌ها و خط‌واره‌هائى دانسته‌آند (نقشهٔ آرايش متفاوت گنبدهاى نمکى منطقه بندرعباس - کازرون). در نقشهٔ (مربوط به استوک نمکى وين هوزن ايکلى نگن - Wienhausen - Eicklingen - در آلمان) که با استفاده از نقشه تکتونيک ايران به‌وسيله شرکت ملى نفت ايران تهيه شده است دو خط‌واره نشان داده شده‌اند که يکى موازى گسل رازک و ديگرى به‌موازات گسل بوستانه مى‌باشد. به‌نظر احمدزاده هروى و همکاران (۱۳۶۹)، در حقيقت نيروهاى تکتونيک نمک و ويژگى سبک و رفتار ويسکوپلاستيکى سنگ نمک تواماً سبب حرکت نمک از لايه‌هاى زيرين به‌سطح زمين شده‌اند. (نقشهٔ مراحل مختلف تشکيل يک استوک نمکى پرمين و نقشهٔ مربوط به استوک نمکى وين هوزن ايکلى نگن - Wienhausen - Eicklingen - در آلمان).


آرايش متفاوت گنبدهاى نمکى منطقه بندرعباس - کازرون
آرايش متفاوت گنبدهاى نمکى منطقه بندرعباس - کازرون