تصويرى که رابطهٔ بين تغييرات آب و هوائى و فعاليت‌هاى تکنيکى يا به‌عبارت ديگر ديناميک تکتونيکى و ژئومرفولوژى اقليمى را در اين منطقه که درحال حاضر شرايط آب و هوائى خشک بر آن حکمفرما است نشان مى‌دهد.


موقعيت منطقهٔ مورد مطالعه
موقعيت منطقهٔ مورد مطالعه

در منطقهٔ کاشمر فعاليت تکتونيکى که در زمان حاضر نيز ادامه دارد توأم با پديده‌هاى هوازدگي، فرسايش حمل و نقل و رسوب‌گذارى که منشاءِ آب و هوائى دارند منجر به به‌وجود آمدن و تغيير و تحول عوارض طبيعى شده‌اند که امروزه مشاهده مى‌شوند، تمرکز مطالعات ژئومرفولوژى انجام‌شده بر روى دشت‌هائى بود که گودال تکتونيکى کاشمر قرار دارند. علاوه‌بر آن مطالعاتى در طول رودخانه‌‌هاى اصلى تا قسمت‌هاى مرکزى منطقهٔ کوهستانى و نيز دشت‌هاى حاشيهٔ جنوبى کوه‌هاى بوغو و کوه فغان (در جنوب منطقهٔ کاشمر)، يا به‌عبارت ديگر قسمت‌هاى شمالى کوير بجستان انجام شد.


تراس‌هاى رودخانه‌اى و مخروط‌افکنه‌ها در حين به‌وجود آمدن و سير تکوينى آنها همواره در رابطه با اين کوير عمل کرده‌اند (نقشهٔ تراس‌هاى رودخانه‌اى کال شش‌طراز). اين احتمال وجود دارد که اين کوير در تمام دوران چهارم، حرکتى آرام و عمودى به‌طرف پائين داشته است. به اين دليل پديده‌هاى رسوب‌گذارى و فرسايش مربوط به منطقه دشت (تراس‌ها و مخروط‌افکنه‌ها) تحت تأثير اين حرکت قرار گرفته‌اند. منطقهٔ واقع بين رشته‌کوه سرخ در شمال منطقهٔ کاشمر و گودال تکتونيکى کاشمر در جنوب، از يک دشت وسيع تشکيل شده است که اثرات مرفولوژيکى عوامل سازندهٔ عوارض طبيعى (تکتونيک آب و هوا) را منعکس مى‌سازد. اين دشت به‌وسيلهٔ گسل درونه (گسل کوير بزرگ، به نقشهٔ زمين‌شناسى ايران با مقياس ۱:۱،۰۰۰،۰۰۰ مراجعه شود) به دو واحد مرفولوژيکى تقسيم شده است.


 تراس‌هاى رودخانه‌اى کال شش‌طراز
تراس‌هاى رودخانه‌اى کال شش‌طراز

- قسمت شمالى نزديک به منقطهٔ کوهستان از يک دشت تشکيل شده است که در آن سنگ زيربنا ”Anstehende Felssocke“ مستقيماً و يا به‌وسيلهٔ بريدگى‌هاى ناشى از آبراهه‌ها در معرض ديده قرار مى‌گيرد. بنابراين اين قسمت از دشت، ”دشتِ کوهپايه‌اى - Pediment“ ناميده مى‌شود. اين عارضه طبيعى به‌صورت يک سطح فرسايشى در سنگ‌هاى رسوبى چين‌خورده قسمت جوان دوران سوم شناخته شده است. به‌وجود آمدن اين سطح فرسايشى از پليسون بالائى شروع شد. در اين‌زمان آب و هواى ايران به‌مراتب مرطوب‌تر از امروز بود. جريان سفره‌اى آب‌هاى روان و فرسايش جانبى ”Lateral erosion“ بهترين عوامل شکل‌دهنده سطح فرسايشى فوق (پديمنت) بوده‌اند.


منطقهٔ پديمنت در حين فاز رسوب‌گذارى مربوط به دوران چهارم، به‌وسيلهٔ مواد آبرفتى سست به‌طور دگرشيب پوشيده شد. در فاز بعدى که به‌اندازهٔ قبلى سرد و مرطوب نبود يک دورهٔ فرسايشى شروع شد. در حين اين دوره حمل و نقل رسوب‌هاى برجا گذاشته‌شده مربوط به فاز اول رسوب‌گذارى به‌وقوع پيوست و درنتيجهٔ آن سنگ زيربنا در معرض ديد قرار گرفت و بدين‌وسيله منطقهٔ پديمنت عريان شد. قسمت عمدهٔ اين حمل و نقل و نيز فرسايش منطقهٔ پديمنت بعد از زمانى انجام گرفت که قسمت‌هاى شمالى دشت به‌وسيلهٔ فعاليت گسل درونه به‌طرف بالا حرکت کرد (نقشهٔ بلوک دياگرام يال شمالى گودال کاشمر). فرسايش مذکور که بيشتر به‌طور عمقى به‌وقوع مى‌پيوست باعث شد که منطقهٔ پديمنت به‌طور شديد بريده شود. درحال حاضر هم فرسايش يا به‌عبارت ديگر حمل و نقل مواد در اين قسمت از دشت (منطقهٔ پديمنت) بر پديدهٔ رسوب‌گذارى غلبه دارد. نتيجهٔ اين فرسايش اين است که به مرور زمان سطح پديمنت پائين‌تر مى‌آيد (از ارتفاع آن کاسته مى‌شود) و بالاخره شکل امروزى خود را از دست مى‌دهد. در مکان‌هائى که رودخانه‌هاى اصلى به منطقهٔ پديمنت وارد مى‌شوند و از نظر فرسايش مصون بوده‌اند علاوه‌بر مخروط‌افکنه‌هاى جوان، گاهى هم آثارى از مخروط‌افکنه‌هاى قديمى‌تر ديده مى‌شوند. قطر خاکدانه اين مواد قديمى‌تر از قطر خاکدانهٔ مواد آبرفتى جوان‌تر، درشت‌تر و گردتر مى‌باشند و به‌طرف دامنهٔ کوه با مواد واريزه‌اى دامنهٔ کوهستان مخلوط مى‌شوند. اين آثار رسوبى قديمى‌تر در منطقهٔ پديمنت (در طول رودخانه‌هاى بزرگ) از نظر مرفولوژى به‌صورت تراس‌هاى رودخانه‌اى ديده مى‌شود. به‌عبارت ديگر از نظر رسوبى در قسمت‌هاى عمقى و قاعده، مواد رسوبى مخروط‌افکنه‌ها مجدداً در معرض ديد قرار مى‌گيرند.


بلوک دياگرام يال شمالى گودال کاشمر
بلوک دياگرام يال شمالى گودال کاشمر

- قمست‌ پائينى دشت که در جنوب گسل درونه قرار گرفته وسعت زيادى دارد و از مخروط‌افکنه‌هائى تشکيل‌شده که به‌هم پيوسته هستند ”بهادا - Bahada“. در اينجا در طول رودخانه‌هاى بزرگ، سيستم‌هاى تراسى و بريدگى‌هائى وجود دارد که به‌وسيلهٔ آن ساختمان مواد رسوبى در معرض ديد قرار مى‌گيرند. ساختمان مواد آبرفتى مخروط‌افکنه‌ها از اين قرار است:

۱. قسمت‌هاى قاعده که به‌طور عمده از سرى‌هاى ضخيم مواد آبرفتى (قطر خاکدانهٔ بيشتر مواد بالاى ۱۰ ميلى‌متر مى‌باشد) تشکيل شده است. اين مواد آبرفتى از نظر زمانِ به‌وجود آمدن و سير تکوينى به‌همان فاز رسوب‌گذارى تعلق دارد که آثار رسوبى آن. در جائى‌که رودخانه‌هاى اصلى وارد منطقهٔ پديمنت مى‌شوند، هنوز وجود دارد. بر مبناى ساختمان و ترکيب اين مواد آبرفتى و موقعيت مرفولوژيکى و استراتيگرافى اين مواد در نزديک منطقهٔ کوهستانى و در قاعدهٔ رسوبات آبرفتي، بايد گفت که اين مواد آبرفتى رسوبى متعلق به اولين فاز بزرگ رسوب‌گذارى است. هم‌چنين رابطهٔ مرفوژنتيکى و مرفوديناميکى بين توليد زياد مواد تخريبى در قسمت داخل کوهستان و رسوب‌گذارى در ناحيهٔ دشت روشن مى‌گردد. بر مبناى ساختمان و بافت يکسان اين مواد رسوبى مى‌توان گفت که حمل و نقل مواد تخريبي، نوع رسوب‌گذارى و شدت توليد اين مواد تخريبى در حين فاز بزرگ رسوب‌گذارى بالا به‌ندرت تغيير کرده است.


۲. باتوجه به اينکه آثار فاز رسوب‌گذارى نامبردهٔ بالا، فقط در قسمت‌هاى نزديک به منطقهٔ کوهستان مشاهده مى‌شود و قسمت بزرگى از دشت در شمال گسل دورنه از پديمنت تشکيل‌شده، مى‌توان چنين نتيجه گرفت که بعد از فاز رسوب‌گذارى مذکور در بالا فعاليت يک فاز فرسايشى شروع شد. علت شروع‌شدن اين فاز تغييراتى بود که در آب و هوا به‌وقوع پيوسته است. اين تغييرات بدين‌صورت بود که رطوبت هوا کاهش يافت (بارندگى کمتر شد) و درجهٔ حرارت افزايش يافت. در حين اين فاز فرسايشى فعاليت تکتونيکى گسل درونه انجام گرفت. در نتيجه اين فعاليت تکتونيکي، قسمتى از دشت که امروز در شمال گسل درونه قرار دارد (منطقهٔ پديمنت) به‌طرف بالا حرکت کرد (ارتفاع آن بيشتر شد). به‌عبارت ديگر قسمتى از دشت که در جنوب اين گسل قرار گرفته به‌طرف پايين حرکت کرد. احتمال اينکه منطقهٔ پديمنت به‌طرف بالا حرکت کرد، قسمتى از دشت که در جنوب اين گسل قرار داشت مبدل به سطح اساس بلافصل منطقهٔ پديمنت شد. اين امر منجر به آن شد که قسمت‌هاى قاعده (سرى‌هاى ضخيم مواد آبرفتي) به‌وسيلهٔ مواد آبرفتى جديدترى مدفون گرديد. از ويژگى‌هاى اين مواد جديد آبرفتى اين است که در مقايسه با قسمت‌هاى قاعده به‌مراتب درشت‌ دانه‌تر مى‌باشند.


دشت به‌وسيلهٔ گسل درونه به دو قسمت شمالى و جنوبى تقسيم شده است (نقشهٔ بلوک دياگرام يال شمالى گودال کاشمر). اين گسل که امتداد آن در منطقهٔ کاشمر به‌طور کلى شرقى - غربى است، از تمام منطقهٔ دشتى مى‌گذرد. فعاليت تکتونيکى اين گسل در فاز تکتونيکى آلپى ميانى شروع شد (فاصلهٔ اين گسل از منطقهٔ کوهستان در مکان‌هاى مختلف متفاوت است). در تمام طول اين گسل يک پرتگاه گسلى تشکيل‌شده که از نظر مرفولوژيکى در روى عکس‌هاى هوائى و ماهواره‌اى به‌وضوح ديده مى‌شود. مطالعهٔ عکس‌هاى هوائى منطقهٔ مورد مطالعه نشان مى‌دهد که پرتگاه گسلى از نظر مرفولوژى به‌واحدهائى تقسيم مى‌شود.