يک‌سوم خشکى‌هاى کرهٔ زمين را مناطق خشک و نيمه‌خشک تشکيل مى‌دهند که بخش عظيمى از کشور ما نيز جزءِ آن مى‌باشد. پژوهشگران علوم زمين از ديرباز به بررسى و مطالعهٔ اين مناطق پرداخته‌اند و هرکدام نقطه‌نظرها و معيارهاى خود را در تعريف و تبيين بيابان اعمال نموده‌اند. اين نقطه‌نظرها بايد با يکديگر مقايسه شوند تا بتوان به يک برداشت و نتيجه واحد نائل آمد. همان‌طور که گابريل در سال ۱۹۷۸ اظهار داشته است، ژئومرفولوگ‌ها در اين رابطه مى‌توانند نقش مهمى داشته باشند. در اين راستا بايد بر روى اشکال، فرآيندها و فقدان آب کافى در بيابان تأکيد بشود.


بيابان‌ها بخش‌هائى از سطح کرهٔ زمين مى‌باشند که در آنها شرايط آب و هوائى خاص، نزولات جوى کم و در نتيجه جريان آب کم و يا فقدان جريان آب، تشکيل و تکوين اشکال ناهموارى‌هاى کاملاً مشخصى را سبب مى‌شود. به طورکلى ساختمان توپوگرافى بيابان‌ها به دو تيپ عمده تقسيم مى‌شوند: ۱. بيابان‌هاى سپرى و پلاتفرمي. ۲. بيابان‌هاى ايران از نوع دوم مى‌باشند. اجزاءِ تشکيل‌دهندهٔ بيابانى کوهستان، شامل پديمنت (سردشت)، مخروط‌افکنه‌هاى به‌هم پيوسته (بهادا) و کوير هستند، که با تغييرات کم و بيش دربارهٔ بيابان‌هاى ايران نيز صدق مى‌کنند. علاوه‌بر اين، اشکال تپه‌هاى ماسه‌اى نيز در زمرهٔ اشکال بيابانى مى‌باشند.

ساختمان توپوگرافى بيابان‌ها

- بيابان‌هاى سپرى و پلاتفرمى (Sheied deserts)

- بيابان‌هاى مربوط به ساختمان کوهستانى و حوضهٔ رسوبى (Basin - range deserts)


بيابان‌هاى نوع اول معمولاً در مناطقى به‌وجود مى‌آيند که فعاليت تکتونيکى در آنها کم است. اين مناطق اصولاً سرزمين‌هائى صاف يا نسبتاً صاف، وسيع و گسترده، ثابت و پايدار هستند که آفريقا (که بيشتر صحراى آفريقا و جنوب آفريقا را در بر مى‌گيرد) و يا بيشتر سرزمين‌هاى عربستان سعودى و بخش‌هائى از آسياى مرکزي، هند مرکزى و استراليا را در برمى‌گيرند. اين بيابان‌ها عمدتاً شامل سطوح فرسايش هستند که از سنگ اساس آتشفشانى (به‌عنوان مثال در غرب استراليا و جنوب آفريقا) تشکيل شده‌اند. همين‌طور حوضه‌هائى نظير درياچهٔ ايرا در استراليا (Lake eyre) درياچهٔ چاد در آفريقا يا سطوح گسترده تشکيل شده در رسوبات افقى و تا اندازه‌اى جابه‌جا شده (نظير فلات کلرادو، آسياى مرکزى يا ماسه سنگ‌هاى نوبى در شمال آفريقا) را شامل مى‌شوند. دشت‌هاى مربوط به اين بيابان‌ها که علت تشکيل آنها احتمالاً تا اندازه‌اى مربوط به خشکى زمان حاضر مى‌شود، گاهى در پاى تپه‌هاى منفرد و يا در پاى کوهستان‌هائى قرار دارند که سنگ‌هاى مقاوم‌ترى دارند. بعضى از اين کوهستان‌ها فرسايش يافته‌اند و آثار باقى‌مانده آنها به‌صورت برجستگى‌هائى باقى مانده‌اند. در بعضى از مناطق بياباني، دشت‌هاى وسيع و گسترده ممکن است به‌وسيلهٔ دره‌هاى کانيونى بريده شده باشند. اين دشت‌ها، در هم آميختگى فلات‌ها و پرتگاه‌هاى مربوط به کانيون را نشان مى‌دهند (نظير فلات کلرادو و شمال ناميبا).


بيابان‌هاى کوهستانى و حوضه‌هاى رسوبى به‌طور عمده از توالى مناطق کوهستانى و حوضه‌هاى رسوبى بين آنها تشکيل شده‌اند و اغلب شبکه ٔ آب‌هاى بسته‌اى دارند. اين مناطق اغلب در بخش‌هائى از سطح کرهٔ زمين به چشم مى‌خورند که از نظر تکتونيکى فعال باشند. (جنوب غربى آمريکا، ساحل بيابانى شيلى و پرو، اغلب بيابان‌هاى ايران، افغانستان و پاکستان و بخش‌هائى از آسياى مرکزي).


هر دو تيپ بيابان، کوهستان و دشت را شامل مى‌شوند، ولى اندازهٔ نسبى آنها با هم متفاوت است. کوهستان‌هاى مربوط به هر دو نوع بيابان در هر طرف به‌وسيلهٔ دره‌هائى با شيب تند بريده شده‌اند. اگر اين کوه‌ها در مناطق بيابانى به‌طور منفرد باشند آنها را اينزلبرگ گويند. در نگاره اجزاء يک چشم‌انداز بيابانى به‌طور شماتيک ملاحظه مى‌شود که دشت‌ها نيز از نظر تيپ به لندفرم‌هاى متفاوتى تقسيم مى‌شوند. مهمترين آنها دشت‌هائى هستند که در سنگ اساس تشکيل شده‌اند که به نام پديمنت يا ”دشت سر“ معروف هستند و دشت‌هائى که در آبرفت‌ها تشکيل شده‌اند. دشت‌هاى آبرفتى ممکن است وسيع و به هم پيوسته باشند که به نام بهادا (Bahada) معروف هستند. ادامه مخروط‌افکنه‌ها ممکن است به دشت‌هاى سطح اساسى يعنى به پلايا يا کوير ختم شوند. علاوه بر فرم‌هاى مذکور تپه‌هاى ماسه‌اى مربوطه نيز از اشکال مهم چشم‌اندازهاى بيايانى مى‌باشند. بيشتر تنوع لندفرم‌هاى بيابانى ناشى از راه‌هاى بى‌نهايت متفاوت است که در آنها اين عوارض مختلف با هم ترکيب مى‌شوند.


چشم‌انداز تيپيک سرزمين بيابانى آبرفتى (چشم‌انداز اينزلبرگ و پديمنت)
چشم‌انداز تيپيک سرزمين بيابانى آبرفتى (چشم‌انداز اينزلبرگ و پديمنت)

چشم‌انداز تيپيک سرزمين بيابانى آبرفتى (چشم‌انداز دره‌هاى کانيونى و پرتگاه)
چشم‌انداز تيپيک سرزمين بيابانى آبرفتى (چشم‌انداز دره‌هاى کانيونى و پرتگاه)

چشم‌انداز تيپيک سرزمين بيابانى آبرفتى (توپوگرافى کوهستان‌ها و حوضهٔ رسوبى واقع در بين آنها با مخروط افکنه و کويرها)
چشم‌انداز تيپيک سرزمين بيابانى آبرفتى (توپوگرافى کوهستان‌ها و حوضهٔ رسوبى واقع در بين آنها با مخروط افکنه و کويرها)

اجزاء يک چشم‌انداز بيابانى به‌طور شماتيک
اجزاء يک چشم‌انداز بيابانى به‌طور شماتيک