عامل پستى و بلندى (شيب)

در مواقعى که کليه شرايط يکسان باشند شيب‌هاى تند فرسايش بيشترى ايجاد مى‌کنند، زيرا در شيب‌هاى تند آب با سرعت بيشترى به‌طرف پائين جارى مى‌شود و در نتيجه انرژى جنبشى و قدرت فرسايدگى آن بيشتر مى‌شود که در حوضهٔ مورد مطالعه با تهيه نقشه هيپسومترى و نقشه شيب و محاسبه ارتفاع متوسط که معادل ۱۳۰۰ متر مى‌باشد و نسبت ناهموارى که معادل ۲۹/۰ مى‌باشد، کيفيت پستى و بلندى در حوضه مورد مطالعه مشخص شده است.


از لحاظ کمّى و جهت امتياز دهى به مدل پسياک اصلاح‌شده با تهيه جداول هيپسوگرام براى هر زير حوضه يا واحد هيدرولوژيکى يک درجه حاصل شده است. به طورى‌که واحد هيدرولوژيکى شماره ۱ معادل ۷۹/۴، واحد هيدرولوژيکى شماره ۲ معادل ۰۳/۴، واحد هيدرولوژيکى شماره ۳ معادل ۰۶/۱، واحد هيدرولوژيکى شماره ۴ معادل ۶۶/۱ و کل حوضه معادل ۳۲/۱۰ مى‌باشد که با جايگزينى امتيازات (درجات) حاصله در فرمول پسياک (اصلاح‌شده) در آن:


X۵ = ۰/۳۳S
XX۵ = درجه رسوب‌دهى
S = شيب متوسط برحسب درصد مى‌باشد


شيب حوضه آبخيز چيخواب
شيب حوضه آبخيز چيخواب

امتياز به‌دست آمده براى واحد هيدرولوژيکى شماره ۱ معادل ۵۸/۱، واحد هيدرولوژيکى شماره ۲ معادل ۳۲/۱، واحد هيدرولوژيکى شماره ۳ معادل ۵۲/۰، واحد هيدرولوژيکى شماره ۴ معادل ۵۴/۰ و امتياز اين عامل براى کل حوضه ۴۰/۳ مى‌باشد، نتيجه مى‌گيريم که امتياز کسب‌شده براى اين عامل پائين بوده و شيب، تأثير کمى در فرسايش حوضه دارد.

عامل پوشش زمين

منظور از پوشش زمين عبارت است از هرگونه پوششى است که خاک را در مقابل عوامل فرساينده، مانند ضربه قطرات باران، روان‌آب و باد حفاظت نمايد. زمينى که داراى پوشش خوب باشد مقدار انرژى باران را کاهش داده و مقدار نفوذ را از طريق عمل ريشه‌ها در بين خاک متعادل مى‌سازد. عدم وجود پوشش گياهى در اثر چراى مفرط و يا آتش‌سوزي، زمين را لخت کرده و بدترين شرايط را براى عوامل فرساينده مهيا مى‌‌کند.


انواع پوشش زمين عبارت است از پوشش گياهي، لاشبرگ و پوشش سنگي. که در حوضهٔ آبخيز چيخواب با تهيهٔ نقشه پوشش گياهى بر اساس مطالعات ميدانى و تفسير عکس‌هاى هوائى از کل مساحت حوضه ۲۲/۱۷۱۷۶ هزار هکتار در قمست‌هاى مرکزى و غربى حوضه را تيپ گياهى گچ دوست استپ st-gy دربر گرفته است که از روى نتايج پلات‌گذارى بر روى اين گياه، کل سطح حفاظت‌شده خاک ۸/۸ درصد و سطح خاک لخت ۲/۹۱ درصد است.


تيپ گياهى استپ پرند ST-PE با مساحت ۳۳/۱۵۲۲ هزار هکتار از حوضه چيخواب از روى نتايج پلات‌گذارى اين گياه کل سطح حفاظت‌شده خاک ۳/۱۷ درصد و سطح خاک لخت ۷/۸۲ درصد مى‌باشد.


تيپ گياهى استپ - گون ST-RE با مساحت ۲۲/۱۷۹۴۷ هزار هکتار حوضه را دربر گرفته است که کل سطح حفاظت‌‌شده خاک ۳۲ درصد و سطح لخت ۶۸ درصد مى‌باشد.


تيپ گياهى خارشتر CO-al با مساحت ۷۳/۵۳۴۲ هزار هکتار در حوضه، پراکندگى دارد که طبق نتايج پلات‌گذارى اين گياه کل سطح حفاظت‌شده خاک ۱/۸ درصد و سطح خاک لخت ۹/۹۱ درصد مى‌باشد.


تيپ گياهى گون - استپ as-st با مساحت ۶۴۹۸ هزار هکتار بيشتر جنوب غربى حوضه را دربر مى‌گيرد که طبق نتايج پلات‌گذارى‌ها براى اين گياه سطح حفاظت‌شده خاک ۱/۳۶ درصد و سطح خاک لخت ۹/۶۳ درصد مى‌باشد.


در ضمن حدود ۲۰۳۱۱ هزار هکتار از سطح حوضه اراضى رهاشده، اراضى زراعى و جنگل و سنگلاخ را دربر گرفته که از روش ميانگين وزنى درصد پوشش اين سطوح و تأثير آنها بر فرسايش درنظر گرفته شده است. با توجه به مطالعات انجام‌گرفته و تهيه نقشه پوشش گياهى از لحاظ کيفيت، فرسايش اين عامل مشخص است. از لحاظ کمّى باتوجه به مدل پسياک اصلاح‌شده که دامنه تغييرات براى عامل پوشش را بين عدد ۱۰+ تا ۱۰- درنظر گرفته است از روى الگوى رياضى زير که در آن:


X۶ = ۰/۲pb
X۶ = امتياز عامل پوشش زمين
pb = درصد اراضى لخت و فاقد پوشش مى‌باشد.


با جايگزينى مقدار درصد لختى حوضه در فرمول بالا امتياز رسوب‌دهى براى هر واحد هيدرولوژيکى و کل حوضه محاسبه شده است. به طورى‌که امتياز اين عامل براى واحد هيدرولوژيکى شماره ۱ معادل ۶/۸ و براى واحد هيدرولوژيکى شماره ۲ معادل ۸/۱۳ و براى واحد هيدرولوژيکى شماره ۳ معادل ۷/۱۴ و براى واحد هيدرولوژيکى شماره ۴ معادل ۲/۱۴ و امتياز عامل براى کل حوضه آبخيز چيخواب معادل ۸/۱۲ مى‌باشد. چون امتيازات حاصله مثبت مى‌باشند. نتيجه مى‌گيريم که عامل پوشش گياهى نقش زيادى در امر فرسايش در حوضه مورد مطالعه دارد.

عامل نحوهٔ استفاده از زمين

فعاليت‌هاى انسانى از زمانى‌که شروع به بهره‌بردارى از زمين نمود، در جهت تشديد فرسايش بوده و ميزان اين فرسايش با بهره‌بردارى بيشتر افزايش خواهد يافت. از عمده‌ترين اين فعاليت‌ها مى‌توان به عمليات آماده‌نمودن زمين مانند شخ، چراى مفرط دام‌ها، بهره‌بردارى غير اصولى از جنگل‌ها، احداث معادن، توسعه مناطق شهرى و احداث جاده اشاره نمود. به‌ طورکلى هر استفاده‌اى که موجب کاهش درصد پوشش زمين بر روى يک شيب شود به‌شدت بر روى توليد رسوب اثر مى‌گذارد. در مطالعهٔ حوضهٔ چيخواب از روى نقشه پوشش، درصد لخت‌بودن منطقه و مساحت آنها محاسبه‌شده و با ميانگين وزني، کيفيت اين عامل فرسايش در سطح حوضه مشخص شده است. از لحاظ کمّى باتوجه به مدل پسياک که دامنه تغيير اين عامل را از ۱۰- تا ۱۰+ مى‌داند بر اساس الگوى رياضى اين مدل که در آن:


X۷ = ۲۰ - ۰/۲PC
X۷ = امتياز درجه رسوب‌دهى عامل نحوه استفاده از زمين.
PC = مقدار تاج پوشش برحسب درصد مى‌باشد.


که درصد تاج پوشش گياهى از روى پلات‌گذارى‌ها به‌دست آمده است و در فرمول بالا جايگزين‌شده، به طورى‌که حاصل محاسبات براى واحد هيدرولوژيکى شماره ۱ معادل ۷/۱۲ و براى واحد هيدرولوژيکى شماره ۲ معادل ۴/۱۱ و براى واحد هيدرولوژيکى شماره ۳ معادل ۲/۹ و براى واحد هيدرولوژيکى شماره ۴ معادل ۵/۱۰ و امتياز اين عامل براى کل حوضه معادل ۹۷/۱۰ مى‌باشد. چون تمام اعداد و امتيازات به‌دست آمده بالاى ۱۰+ قرار مى‌گيرند، نتيجه مى‌گيريم که تأثير اين عامل در فرسايش حوضه آبخيز چيخواب زياد است.