در سراسر غرب ايران سلسله جبال عظيم و جسيم ديوار مانندى به‌صورت موازى از رشته‌هاى طاقديسى کشيده شده که از کوه‌هاى آذربايجان در شمال غربى ايران شروع و به‌طرف جنوب و جنوب شرقى تا سلسله جبال مکران در بلوچستان امتداد مى‌يابد اين سلسله جبال که جبال زاگرس و متفرعات آن را تشکيل مى‌دهد مجموعه پستى و بلندى‌هاى منظم و ويژه‌اى است که در جنوب گسله‌هاى سراسرى از کردستان جنوبى تا شمال تنگه‌هرمز گسترده شده است. زاگرس وسيله جلگه‌هاى وسيع و دشت‌هاى پهناورى چون جلگه‌ کرمانشاه در غرب و جلگه شيراز در جنوب از هم جدا شده به قسمت‌هاى شمالى و مرکزى و جنوبى تقسيم مى‌شود.


قلل و ارتفاعات بلند جبال زاگرس داراى دامنه‌هاى پر شيب و دره‌هاى عميق و گلوگا‌ە‌هاى بسيار تنگ هستند فرسايش شديد بريدگى‌ها و برجستگى‌هاى ناموزون در آن به‌وجود آورده تا جائى‌که نه تنها قسمت عمده نواحى مرکزى جبال زاگرس عملاً قابل عبور و مرور نيست بلکه غالب اين سلسله جبال به عرض تقريبى متوسط ۲۰۰ کيلومتر روى هم رفته صعب‌العبور مى‌باشند دره‌هاى کوهستانى زاگرس که گاهى پر پيچ و خم و مسير رودخانه‌هاى زاگرس مى‌باشند در بعضى نواحى وسعت يافته اراضى وسيع قابل کشت و زرع را به‌وجود مى‌آورند و حتى در درون اين دره‌ها و در دل کوهستان شهرها و قصباب کوچک و بزرگ چندى به‌وجود آمده که محل ييلاقى ايلات و عشاير مى‌باشند۱.


(۱ين‌خوردگى‌هاى زاگرس که بزرگ‌ترين واحد ناهموارى‌هاى ايران را تشکيل مى‌دهند در طول ۱۳۵۰ کيلومتر خود داراى پهناى متفاوت مى‌باشند. کم‌عرض‌ترين قسمت آن حدود ۱۲۵ کيلومتر در حوالى رود دز و پهن‌ترين قسمت آن نزديک به ۲۷۵ کيلومتر در فارس مى‌باشد.


سلسله جبال زاگرس از سوى شمال به کوه‌هاى آذربايجان که در حقيقت دنباله کوه‌هاى ارمنستان است متصل مى‌باشد ارتفاعات عمده اين ناحيه را کوه‌هاى مرزى ماکو، قطور، خوى در شمال که عموماً علائم مرزى بر روى آنها قرار دارد و کوه‌هاى ”چهل چشمه“ و ”پنجه علي“ و ”اورامان“ در نواحى جنوبى آن که غالباً از مراکز بزرگ دامپرورى مى‌باشند تشکيل مى‌دهد. اين کوه‌ها در بيشتر ايام سال پوشيده از برف بوده و تقسيم‌کننده آب‌هاى مرزى مى‌باشند آب‌هاى قسمت شرقى به درياچه اروميه (رضائيه) و آب‌هاى قسمت دامنه‌هاى غربى به درياچهٔ ”وان“ در ترکيه مى‌ريزد. اين کوه‌ها که کمتر منظرهٔ يک سلسله کوه ممتد را دارا مى‌باشند از آرارات خط‌الرأس مرز ايران و ترکيه شروع شده در امتداد خود مرز ايران و ترکيه را در غرب تشکيل مى‌دهند تا به کردستان ناحيه زاگرس شمالى مى‌رسند.


ناحيه زاگرس شمالى که در جنوب کوه‌هاى آذربايجان قرار دارد با اينکه نسبت به‌نواحى ديگر بلندى ارتفاعات آن کمتر است ولى در مقابل داراى دره‌هاى تنگ متعدد و کوه و کمرهاى سخت‌ترى مى‌باشد که ارتباطات را مشکل مى‌سازد. رودهاى اين ناحيه در دو سو جريان دارند يا وسيله سفيدرود در شرق به درياى خزر مى‌ريزند يا وسيله رودهاى ”زاب صغير“ و ”الوند“ در غرب وارد خاک عراق مى‌شوند.


زاگرس مرکزى مانند البرز ميانى مشتمل بر بسيارى قلل بلند است که بيش از ۳۰۰۰ متر ارتفاع دارند و در بيشتر ايام سال در زير پوششى از برف مستور مى‌باشند غالب اين کوه‌ها پوشيده از جنگل‌هاى بلوط و نارون بوده و دامنه‌هاى آنها چراگاه‌هاى وسيع و محل ييلاق ايلات و عشاير کرد، لر، بختيارى مى‌باشد.


زاگرس مرکزى که در حقيقت بايد آن را ارتفاعات بين دو جلگهٔ کرمانشاه و شيراز دانست از رشته‌هاى متعدد موازى با پهناى متفاوت از ۲۰۰ تا ۶۰۰ کيلومتر به‌نام ”پاطاق“ که عموماً خصايص آلپى دارند تشکيل يافته است رودخانهٔ گاماساب (کرخه - سيمره) آن را به دو قسمت غربى و شرقى تقسيم مى‌نمايد.


قسمت غربى که ”پشت‌کوه“ نام دارد از کردستان تا خوزستان ممتد مى‌باشند. ”کبيرکوه“ يکى از مرتفعات مهم پشت‌کوه با سيطرهٔ عظيم از طرف جنوب به جلگه خوزستان ختم مى‌شود بلندترين قلهٔ آن ”زرين‌کوه“ به ارتفاع ۳۰۶۲ متر است. قسمتى از دامنه‌هاى کوه مذکور داراى جنگل‌هائى است که درختان آن کوتاه قد از جنس گردو و بلوط مى‌باشند. دامنه‌هاى شرقى کبيرکوه با شيب تند به دره‌هاى ژرف و پر آب منتهى مى‌شود و دامنه‌هاى غربى آن که مرز ايران و عراق را تشکيل مى‌دهد داراى منابع نفتى و ذخائر زيرزمينى فراوان مى‌باشد.


قسمت شرقى زاگرس مرکزى که پيش‌کوه ناميده مى‌شود داراى دره‌هاى عميق و تنگه‌هاى کوهستانى متعدد مى‌باشد که بين غالب رشته‌کوه‌هاى آن به‌علت وجود دره‌هاى پر آب و حاصلخيز مرکز تجمع انسانى است.


در مشرق کوه‌هاى زاگرس از همدان تا لرستان ارتفاعات متعدد وجود دارد که اهم آنها در همدان کوه ”الوند“( در اطلس جغرافيا چاپ مؤسسهٔ سحاب سال ۱۳۴۹ ارتفاع الوند ۳۵۴۸ متر آمده است.) است به ارتفاع ۳۷۴۶ متر با دامنه‌اى سبز و خرم و معادن متعدد در کرمانشاه کوه بيستون، در لرستان اشتران‌کوه (۴۳۲۶ متر) قرار دارد و بلندترين قله اين منطقه ”دالاهو“ است با بيش از ۴۵۰۰ متر ارتفاع که هميشه مستور از برف مى‌باشد.


مرتفع‌ترين و وحشى‌ترين ارتفاعات زاگرس به‌نام کوه‌هاى بختيارى در فاصله لرستان تا جلگه‌هاى شيراز واقع شده که از يک‌سو به فلات داخلى مرتبط است و از سوى ديگر به جلگه‌هاى خوزستان و ساحل خليج‌فارس منتهى مى‌شود، بلندترين نقطه آن ”زردکوه“ به ارتفاع ۴۵۴۷ متر در غالب ايام سال مستور از برف مى‌باشد.


کوه‌هاى بختيارى سرچشمه دو رود معتبر و مهم در ايران است يکى کارون در غرب ديگرى زاينده‌رود در شرق، در اين ناحيه است، که ذخائر و منابع سرشارى از نفت وجود دارد. دنباله کوه‌هاى بختيارى که به‌صورت رشته‌اى موازى از جنوب غربى و جنوب به‌سوى شرق ممتد مى‌باشد شامل ارتفاعات چندى است که اهم آن ”هفت‌تنان“ و دنباله آن ”زردکوه بختياري“ يا کوه‌رنگ مى‌باشد ديگر کوه عظيم ”دينار“ با قلهٔ معروف آن ”دنا“ در فارس است اين قله با ارتفاع ۵۲۰۰ متر که يکى از قلل بزرگ ايران مى‌باشد به‌واسطه رطوبت فراوان دامنه‌هاى آن سبز و خرم داراى چمنزارهاى وسيعى است که ييلاق ايلات بختيارى و قشقائى مى‌باشد.


کهکيلويه يکى ديگر از رشته‌کوه‌هاى اين ناحيه است که دامنه‌هاى جنوبى آن تا ساحل خليج‌فارس ممتد مى‌باشد.


در نواحى جنوب ايران رشته‌کوه‌هاى ساحلى در امتداد خليج‌فارس و درياى عمان کشيده شده تا بلوچستان امتداد دارد. ارتفاع رشته‌هاى جنوبى کم هر قدر به ساحل نزديک مى‌شود از ارتفاع آن کاسته مى‌شود مهم‌ترين کوه‌هاى اين ناحيه ” - تنگستان -“ و ”- لارستان -“ مى‌باشند که به‌سوى شرق کشيده مى‌شوند تا به کوه‌هاى ”- بشاگرد -“ در ساحل درياى عمان متصل مى‌گردند. ارتفاعات لارستان که نسبتاً کوتاه هستند و بعضى از قلل آن به‌ندرت ۱۵۰۰ متر مى‌رسد در منتهى‌اليه جنوب شرقى زاگرس واقع هستند.


کوهستان بشاگرد با ارتفاع ۲۱۶۱ متر در جنوب باطلاق جازموريان با جهت شرقى و غربى کشيده شده مقسم آب بين درياى عمان و جازموريان مى‌باشد اين کوه‌ها عموماً خشک و فاقد پوشش گياهى بوده داراى گردنه و گذرگاه‌هاى صعب‌العبور مى‌باشند.