کوه‌هاى شمالى ايران قسمتى از چين‌خوردگى‌هاى بزرگ آلپ و هيماليا در دوران سوم زمين‌شناسى است که به‌صورت رشته‌هاى مختلف ولى در يک سيستم دنباله کوه‌هاى قفقاز از آرارات در خاک ترکيه شروع شده در جهت غرب به شرق به‌طول حدود ۱۰۰۰ کيلومتر ممتد و به هندوکش در خاک افغانستان ختم مى‌شود. اين رشته عظيم کوهستانى مشتمل بر کوه‌هاى آذربايجان در شمال غربى و ماسيف البرز در مرکز و کوه‌هاى خراسان در مشرق مى‌باشد، حد شمالى ناحيه کوهستانى شمال ايران مرز رسمى کشور ايران با اتحاد جماهير شوروى در تمام امتداد خويش است.

کوه‌هاى آذربايجان

منطقه کوهستانى آذربايجان يکى از مراکز پر التهاب دورانى است که آثار آن در منطقه وسيعى از آرارات در غرب تا ارتفاعات طالش در شرق به‌چشم مى‌خورد به‌ طورى‌که آتشفشان‌ها و زلزله‌هاى سخت چندين‌بار وضع زمين اين ناحيه را دگرگون ساخته است.


در پيدايش ارتفاعات و ناهموارى‌هاى آذربايجان دو دسته از عوامل دخالت داشته‌اند يکى تحولات معرفت‌الارضى دوران سوم که رشته‌کوه‌هاى نسبتاً کم‌ارتفاعى را به‌وجود آوردند ديگر امواج آتشفشانى است که موجب ظهور کوه‌هاى مرتفع و عظيمى در اين منطقه گرديدند.


مهم‌ترين کوه‌هاى آذربايجان رشته‌کوه‌هاى قوسى شکل ”ارسباران“ واقع در ساحل رو ارس با قلهٔ ”نشان‌کوه“ به ارتفاع ۳۷۰۰ متر مى‌باشد که از سوى غرب به آرارات و از سوى شرق به کوه‌هاى طالش متصل مى‌شود اين رشته از کوه‌ها دنباله رشته‌کوه‌هاى قفقاز به‌شمار مى‌آيند که وسيله دره عميق رود ارس از يکديگر جدا مى‌شوند. در داخل فلات آذربايجان دو توده عظيم کوهستانى ”سهند“ و ”سبلان“ قرار گرفته‌اند که هر دو از کوه‌هاى آتشفشانى خاموش با چشمه‌هاى آب معدنى فراوان مى‌باشند ارتفاع بلندترين قله سهند با دامنه‌هاى پوشيده از توف و گدازه‌هاى آتشفشانى۱۷۱۰ متر مى‌باشد بلندترين قلهٔ مستور از برف سبلان۲دود ۴۸۱۱ ارتفاع دارد.


(۱ر کتاب مشخصات جغرافياى طبيعى ايران نگارش م.پ - پتروف (ترجمه گل گلاب) سال ۱۳۳۶ ارتفاع سهند (خرم‌داغ) ۳۷۲۲ متر ذکر شده است.

(۲ر کتاب مشخصات جغرافيائى طبيعى ايران نگارش م.پ - پتروف (ترجمه گل گلاب) سال ۱۳۳۶ ارتفاع سبلان داغ ۴۸۲۱ متر ذکر گرديد.


کوه‌هاى طالش در شرق آذربايجان با جهتى شمالى جنوبى در حاشيهٔ درياى خزر تا درهٔ سفيدرود در گيلان ممتد مى‌باشد. دامنه‌هاى غربى کوه‌هاى طالش داراى شيب ملايم و چهرهٔ عريان و بسيار کم درخت و دامنه‌هاى شرقى آن داراى شيب تند به‌سوى درياى خزر مى‌باشد. ”آق داغ“ بلندترين قلهٔ آن به ارتفاع ۳۲۰۰ متر در نزديکى سفيدرود قرار دارد.

کوه‌هاى البرز

ماسيف عظيم البرز که در دوران چين‌خوردگى آلپى تکوين يافته با قللى مرتفع و دره‌هائى عميق مانند سد عظيم قوسى شکل به‌طول تقريبى ۶۰۰ کيلومتر بين درياى خزر و فلات مرکزى ايران واقع شده است اين ديوار عظيم در غرب وسيله دره عميق ”سفيدرود - طويل‌ترين رودخانه‌هاى ايران“ از کوه‌هاى طالش جدا شده از سوى شرق در دشت ”آرموت‌لي“ Armutli ۲۰۰ کيلومترى شرق درياى خزر به کوه‌هاى خراسان مى‌پيوندند و ”حبله‌رود“ آن را به دو قسمت شرقى و غربى با دو جهت متفاوت تقسيم مى‌کند بدين معنى جهت کوه‌ها در قسمت غربى از شمال غربى به‌سوى جنوب شرقى است در حالى‌که در قسمت شرقى اين جهت معکوس يعنى از جنوب غربى به‌سوى شمال شرقى مى‌باشد با اين ترتيب نمى‌توان گفت که امتداد ساختمانى سلسله جبال البرز موازى و در جهت مستقيم شرقى غربى است.


ارتفاع و عرض رشته‌کوه‌هاى البرز متفاوت است عريض‌ترين و مرتفع‌ترين ناحيه‌ اين کوهستان قله دماوند در البرز اصلى يا ميانى است و هرچه از دو سوى آن به‌طرف شرق و غرب پيش برويم هم از ارتفاع و هم از عرض آن کاسته مى‌شود در بخش غربي، رشته‌کوه‌هاى البرز ارتفاعات و گردنه‌هاى چندى را شامل است که معروف‌ترين آنها کوه‌هاى ” ۱اهيجان“ و ”ديلمان“ و ”گردنه ملا علي“ مى‌باشد که خرابه‌هاى قلعه‌ الموت در دامنه اين رشته کوه‌ها به‌جاى مانده است در بخش ميانى يا اصلى البرز که عريض‌ترين و مرتفع‌ترين ناحيه کوهستانى قرار دارد شامل ارتفاعات تنکابن و کلارستاق و کجور در جبههٔ شمالى و توچال (۳۸۷۰ متر) در قسمت جنوبى آن (شمال تهران) مى‌باشد و قلهٔ ”دماوند“ به ارتفاع ۵۶۷۱ متر بلندترين قله ايران در اين بخش واقع است. از گردنه‌هاى بخش ميانى البرز کندوان - هزار چم امامزاده هاشم را بايد نام برد که به‌ترتيب در مسير راه تهران چالوس و تهران آمل قرار دارند ديگر ارتفاعات رشته مرکزى البرز ارتفاعات فيروزکوه - سوادکوه مى‌باشند و رود تالار از دره‌هاى سوادکوه مى‌گذرد.


(۱ماوند: با قله مخروطى شکل مظهر قدرت يک آتشفشان قديمى و خاموش است که در دوران چهارم زمين‌شناسى فعال بوده است، قطر دهانه آن حدود ۴۰۰ متر، دامنه‌هاى آن پوشيده از گداز مى‌باشد گاز گوگرد متصاعده از اين قله گاهى به ‌شکل ابر در بالاى قله ديده مى‌شود. اين قله بلندترين نقطه فلات ايران است در زمستان پوشيده از برف و در تابستان منبع تأمين آب بسيارى از دره‌ها و رودهاى اطراف خود مى‌باشد. در دامنه کوه دماوند تعدادى چشمه‌هاى آب گرم وجود دارد که حاوى املاح مختلف بوده از نظر پزشکى جهت درمان برخى از بيمارى‌ها منجمله روماتيسم و سوءِ هاضمه و غيره مفيد مى‌باشد.


ارتفاع دماوند در کتاب ايران‌شهر نشريه کميسيون ملى يونسکو در ايران سال ۱۳۴۲ رقم ۵۶۰۱ متر ذکر شده است.


در قسمت شرقى البرز کوه‌ها کم‌عرض‌تر و باريک‌تر هستند و به‌تدريج ارتفاع آنها رو به نقصان مى‌گذارد تا بالاخره در دشت آرموت‌لى واقع در شرق درياى خزر ختم مى‌شوند. اين مجموعه کوهستانى که بر اثر حرکات درونى زمين در عهد سوم به‌وجود آمده به‌تدريج وسيله امواج آتشفشانى (وجود قلهٔ آتشفشان خاموش دماوند مؤيد آن است) ارتفاع کوه‌ها افزايش يافت. ارتفاعات البرز داراى دو دنياى اقليمى و نباتى متمايز در دو سوى شمالى و جنوبى بنگريم به‌سهولت خواهيم دريافت که دو خصيصهٔ متفاوت اقليمى و پوشش گياهى در آن به‌وضوح مشاهده مى‌شود دامنه‌هاى شمالى با پوشش انبوه از نباتات و درختان جنگلى و دامنه‌هاى جنوبى (به‌سوى فلات مرکزي) خشک بدون درخت و نبات مى‌باشد اين حالت را جهت‌گيرى ارتفاعات در مقابل دريا به‌وجود آورده است.


چون البرز تا درياى خزر فاصله چندان ندارد به‌ طورى‌که اگر ۵۰ کيلومتر از ساحل به‌سوى ارتفاعات پيش برويم به بلندى ۴۰۰۰مترى خواهيم رسيد همين اختلاف سطح موجب پيدايش جريانات جوى و رگبارها و باران‌هاى طوفانى شديد (۱۲۰۰ کيلومتر) مى‌شود که به‌طور مداوم جبهه‌هاى شمالى مشرف به دريا را مورد حمله قرار مى‌دهد در حالى‌که همين ارتفاعات غالباً مانع بزرگى براى گذشتن بخارات آب درياى خزر و جريانات جوى به‌سوى حاشيه‌هاى جنوبى مى‌گردد و در اين‌صورت است که تقسيم آب و رطوبت يکى از نقش‌هاى بارز اين رشته از کوهستان‌ها مى‌باشد تا جائى‌که مى‌توان البرز را قبل از هر چيز مقسم‌المياه دانست.

کوه‌هاى خراسان

کوه‌هاى خراسان در شمال شرقى ايران دنبالهٔ کوه‌هاى البرز قسمت سوم از کوه‌هاى شمالى ايران را تشکيل مى‌دهد اين دسته از کوه‌ها به‌صورت رشته قوس‌هاى موازى از شاه‌کوه شروع شده در جهت شمال غربى به جنوب شرقى تا هندوکش در افغانستان امتداد دارد در ميان اين رشته‌کوه‌هاى موازى دره‌ها و دشت‌هاى وسيع وجود دارد که گاهى پهناى آنها در بعضى نقاط به‌حدود ۲۰۰ کيلومتر مى‌رسد همچنين امتداد اين رشته‌ها در برخى نواحى با برخورد با يک دره يا جلگه قطع مى‌شود سپس عارضهٔ ديگرى با خصوصيات ديگر در طرف ديگر جلگه يا دره پديدار مى‌گردد که منشاءِ پيدايش آنها و امتداد آنها نامشخص است آنچه که در اين منطقه حائز اهميت مى‌باشد شهرهائى است چون بجنورد، قوچان، چناران که در اين دره‌ها آفريده شده‌اند.


کوه‌هاى خراسان را مى‌توان از لحاظ وضع جغرافيائى و خصوصياتى که دارند به سه دسته تقسيم نمود.

کوه‌هاى شمالى

کوه‌هاى شمال يا ”کپت‌داغ“۱ه ارتفاعات مرزى با شوروى را تشکيل مى‌دهد از سواحل درياى خزر شروع شده در جهت شرق تا هريرود امتداد دارد بلخان کبير و بلخان صغير از ارتفاعات معروف آن مى‌باشند و کوه‌هاى هزار مسج۲ و کلات نادرى۳ر قسمت شرقى اين کوه‌ها واقع هستند.


(۱وه‌هاى کپت‌داغ که بين صحراى قراقوم و دره‌هاى عريض رود اترک و کشف‌رود قرار گرفته از رشته‌هاى متعدد تشکيل يافته که شمالى‌ترين آنها در خاک شوروى است.


(۲ر کوه‌هاى هزار مسجد ستون‌هاى مرتفعى بر اثر فرساش به‌جا مانده که به لحاظ اين ستون‌ها به کوه‌هاى هزار مسجد ناميده شد.


(۳ر ناحيه کوهستانى کلات، نادرشاه قلعه‌اى بنا نهاد که به لحاظ آن کلات نادره خوانده شد.

ميانى

کوه‌هاى ميانى است که در آن کوه‌هاى ”الاداغ“ و ”بينالود“ دورنماى برجسته‌اى را در خراسان به‌وجود مى‌آورند. رشته‌کوه‌هاى الاداغ با مرتفع‌ترين قسمت آن ”شاه جهان - ۳۳۵۰ متر“ در حوالى بجنورد و کوه‌هاى بينالود با بلندترين قلهٔ آن (۳۵۲۰ متر) در جنوب قوچان قرار دارند.

کوه‌هاى منفرد

که ارتفاع آن از دو دستهٔ ديگر کمتر است از کوه‌هاى منفرد تشکيل شده که منجمله بايد کوه ”جغتاى - ۲۷۴۳ متر) و ”اسفراين“ و کوه‌هاى ”جوين“ و کوه‌هاى نيمه کويرى جنوب شرقى شاهرود را ذکر کرد.


من حيث‌المجموع ارتفاع کوهستان در شمال خراسان بيش از ساير مناطق کوهستانى است کوه‌هاى خراسان عموماً موازى هستند و هرچند که از طرف شمال به جنوب نزديک شويم ارتفاع کمتر شده بر خشکى هوا افزوده مى‌گردد تا جائى‌که در جنوب مرتفعات به رشته‌کوه‌هاى گچ و آهکى مى‌رسند که وسيله کويرهاى نمک و دشت لوت احاطه مى‌گردند.


لازم به توضيح است که ساختمان زمين در ناحيه خراسان هنوز مراحل تکميل خود را به پايان نرسانده و حالت التهاب زمين همچنان باقى است به‌ همين دليل تحولات داخلى زمين اين منطقه موجبات بروز زمين‌لرزه‌هاى شديد گرديده که در چند سال اخير نمونه آن را در طبس ديديم.


خط مشخص زلزله اين ناحيه از کپت داغ شروع شده و زير درياى خزر به خط زلزله قفقاز مى‌پيوندد.