- اجمالى از پيدايش و سير تکوينى ناهموارى‌هاى ايران:

۱/۲ مساحت ايران کوهستانى است و ۲/۱ ديگر نيمه بيابان و نيمى جلگه‌هاى حاصلخيز و مستعد کشاوزى مى‌باشد. نواحى عمده کوهستانى اين کشور مرکب از دو قوس بزرگى است که يکى در شمال به‌شکل نوارى از آذربايجان تا افغانستان کشيده شده و تمامى نواحى جنوب درياى خزر را در ميان مى‌گيرد قوس ديگر اين کوهستان از آذربايجان به‌صورت توده‌اى متکاثف کشيده شده تمامى غرب و جنوب کشور را به‌شکل ديوارى رفيع دربر مى‌گيرد اين دو قوس سه جبهه شمال و غرب و جنوب ايران را چنان محصور ساختند که تا حد زيادى از ورود پديده‌هاى جوى به داخل کشور جلوگيرى مى‌کنند و تنها ناحيه‌اى که باز است در قسمت شرق مى‌باشد که به دشت‌هاى ترکستان و آسياى مرکزى منتهى مى‌شود.


گذشته از اين دو ناحيه کوهستانى نواحى کوه‌هاى مرکزى و کوه‌هاى مرزى را در مشرق بايد ذکر کرد که اغلب کوه‌هاى اين نواحى به عکس ارتفاعات شمال و غرب باير و برهنه بوده و کمتر گياه دائمى در آنها مشاهده مى‌شود.


قسمت عمده چين‌خوردگى‌ها و ناهموارى‌هاى اساسى ايران از گروه ”آلپي“ است که در اثر عوامل کوه‌زائى Orogenie (تکوين جبال) اواخر دوران سوم به‌وجود آمده که با پيدايش کوه‌هاى جنوب اروپا و آسيا هم‌زمان بوده است. دو عامل در پيدايش اين کوه‌ها مؤثر بوده‌اند يکى عامل معرفت‌الارضى قاره اروپا و آسيا عامل ديگر امواج آتشفشان‌ها.


عامل اول فشارهاى شديدى که از سوى شرق به‌طرف جنوب وارد آمده زمين را در منطقه وسيعى بالا آورده موجب پيدايش کوه‌هائى چون آلپ - کارپات - قفقاز - البرز هندوکش و هيماليا گرديد و آن قسمت که در مسير اين دگرگونى و تحول بود ارتفاع يافت.


عامل دوم آتشفشانى است که مقارن همان دوران مولد پديده‌هاى کوهستانى گرديد، که نمونه آن در آذربايجان و البرز ميانى و نواحى مرکزى ايران قابل رؤيت است، با اين ترتيب مى‌توان گفت که برجستگى‌هاى سطح ايران کاملاً جديد و زمين‌هاى آن در دوران سوم از زير آب خارج شده‌اند، خارج شدن آنها هم‌زمان با موقعى است که چين‌خوردگى‌هاى دوران آلپى و قوس‌هاى کوهستانى پديد آمده است.


پيش از دوران سوم در محل‌هاى اين کوه‌ها فرو رفتگى‌هاى عميق يا چاله‌هائى وجود داشت که در اين گودال و چاله‌ها آب‌ها به‌صورت دريا و درياچه مانند درياى ”تتيس“ Tethys درآمده بود که در آن پيوسته رسوبات فراوان عميق انباشته مى‌شد و اين درياهاى قديمى بر روى قسمت‌هاى مرکزى ايران گسترش داشت.


رسوبات اين چاله‌ها در يک پديده کوه‌زائى فشرده شده و چين‌خوردگى پيدا کرده به‌صورت پستى و بلندى‌ها و کوه‌هاى چين‌خورده ظاهر شدند. قديمى‌ترين حرکات که اثرات خود را در ايران به‌جا گذاشته مربوط به دورهٔ ”کامبرين“ Cambrian است. از کامبرين تا دوران سوم سرزمين ايران به‌دفعات دستخوش تحولات حرکات کوه‌زائى شده چندين‌بار از زيردرياى تتيس سر برآورده و دوباره فرو نشسته که ملاحظه طبقات رسوبى مؤيد آن است و فعاليت‌ کوه‌زائى دوران سوم در تمام ايران تأثير کلى داشته است.


البرز يکى از رشته‌کوه‌هائى است که از چين‌خوردن و بالا آمدن رسوبات از ”دونين“ Devonian تا ”ائوسن“ Eocene تشکيل شده و تشکيلات کنونى البرز از آخر دورهٔ ”پليوسن“ Pliocene شروع گرديد در ”نيوژن“ Neogene و دوران چهارم مجدد حرکاتى شديد موجب مرتفع شدن آن گرديده است در همين دوره است که آتشفشان‌هاى دماوند و سهند ظاهر شدند.


در غرب ايران کوه‌ها از چند رشته موازى تشکيل شدند که از شمال غربى شروع شده به‌سوى جنوب غربى مى‌روند ارتفاع اين رشته‌ها هرچقدر به‌سوى جلگه کارون نزديک مى‌شوند به‌تدريج افزايش مى‌يابند و رشته‌ها وضع چين‌خوردگى‌هاى ”آلپي“ را به‌خود مى‌گيرند. در جنوب غربى تشکيلات ساختمانى کوه‌ها پيچيده و درهم‌تر به‌چشم مى‌خورد اين کوه‌ها از طبقات ضخيم رسوبات تمام دوره‌هاى ”پالئوزوئيک“ Paleozoic و ”مزوزوئيک“ Mesozoic و ”پالئوژن“ Paleogene ساخته شده است.


در دوران چهارم باد و عوامل خارجى و جريان آب‌ها در آنها تأثير زياد نموده و تغييرات فاحش داده است از اين رو است که شکل ناهموارى‌ها و جنس آنها متنوع مى‌باشد. رسوبات آهکى دالان‌هاى درهم و مغاک‌هاى ژرف در خاک‌هاى رس نمکى پالدوژنى پديد آورده است.


کوه‌هاى مرکزى داراى رشته‌هائى است که از نظر زمين‌شناسى اين کوه‌ها جديد و از رسوبات دوران سوم مى‌باشند ولى در بعضى از قسمت‌هاى آنها رسوبات قديمى‌تر مانند ژورا و سنگواره‌هاى پالئوژنى مى‌توان يافت و در بعضى نقاط آن آثار فعاليت‌هاى آتشفشانى نيز مشاهده مى‌شود. ناحيه کوهستانى مشرق ايران داراى رشته‌هائى است که اين رشته‌ها سلسله قوس‌هاى شمالى را به جنوب مربوط مى‌سازند، کوه‌هاى اين قسمت کوه‌هاى نيمه جديد و آزرده ”آلپي“ و غالباً از رسوبات دوران سوم ”ائوسن“ Eocene داراى سنگ‌هاى آتشفشانى و شيب‌هاى تند مى‌باشند.