چاله‌هاى کويرى ايران

از چاله‌هاى کويرى ايران يکى ”چاله کوير لوت“ در جنوب شرقى ايران ديگر چاله ”کوير نمک“ در شمال آن معروف و هولناک مى‌باشند.

کوير لوت

لوت ظاهراً از همان کلمه روت است. روت (پر کندن مرغ وسيله آب گرم) يعنى به مدد آب از پوشش برهنه و عريان شده است.


کوير لوت بزرگ‌ترين چاله کويرى فلات داخلى ايران شايد يکى از بزرگ‌ترين چاله‌هاى جهان محسوب مى‌شود. اين چاله کويرى در جنوب شرقى ايران در دشت موسوم به کوير لوت بين سيستان و بلوچستان واقع شده يکى از خشک‌ترين و گرم‌ترين کويرهاى جهان است و کمتر اثرى از آب در آن ديده مى‌شود حداکثر بارندگى در سال حدود ۱۰۰ ميلى‌متر حتى در قسمت جنوبى آن کمتر از اين مقدار است.


با وجود خشکى هوا و قلت آب کاروان‌ها و شترداران محلى با آشنائى که به راه‌هاى حاشيه کوير دارند از آن عبور مى‌کنند ارتفاع متوسط کوير قريب ۶۰۰ متر و پست‌ترين نقطه آن در نزديک ”خبيص“ حدود ۳۰۰ متر از سطح دريا ارتفاع دارد.


در قسمت مغرب کوير لوت يک منطقه کويرى ديگرى است به‌نام ”نمک‌زار“ که سطح زمين آن از سنگريزه‌هاى سياه رنگ بر روى طبقات نرم نمکى و گچى پوشيده شده باشد و در فصول بارندگى بسيار صعب‌العبور مى‌باشد. نيمه شرقى کوير لوت را تپه‌هاى رمل و ريگ روان پوشانده است. قسمتى از لوت جنوبى را که سرزمينى هموار و قابل عبور است در نقشه‌ها لوت ”زنگى احمد“ ذکر کرده‌اند.


در کوير لوت بر اثر فرسايش و فعاليت شديد آفتاب و بادهاى شمالى و غربى توده‌هاى بزرگ شن هميشه به‌طرف جنوب در حرکت بوده تشکيل تپه‌هاى رمل و ريگ روان زنجيرى را مى‌دهد.

کوير نمک

کوير نمک يک چاله زمين‌شناسى مثلث شکل ناموزون است که ضلع قاعده آن کوه‌هاى طبس تا کوه‌هاى سبزوار در مشرق و دو ضلع آن يکى از ارتفاعات جنوبى البرز و کوه‌هاى سمنان تا سبزوار در شمال ضلع ديگر ارتفاعات تفرش و کاشان و کوه‌هاى انارک و جندق در جنوب مى‌باشد در داخل اين چاله دو حوضه يکى مسيله در مغرب حوضه ديگر موسوم به دشت کوير در مشرق قرار دارد.


کوير نمک در بزرگ‌ترين منطقه بيابانى ايران واقع شده طول شرقى غربى آن حدود ۶۰۰ کيلومتر و عرض آن از شمال به جنوب بين ۱۰۰ تا ۳۰۰ کيلومتر است و وسعت آن بين ۵۰ تا ۶۰ هزار کيلومتر مربع مى‌باشد.


حوضهٔ کوير نمک با حدود ۴۰۰ متر ارتفاع از پست‌ترين نقاط فلات داخلى ايران محسوب مى‌شود در مناطق پست کوير نمک کوه‌هاى منفردى وجود دارد که جنس آن از کنگلومرا و گرانيت مى‌باشد که احتمالاً بر اثر حرکات تکتونيکى ارتفاع پيدا کرده و چون جنس سختى دارند در مقابل فرسايش مقاومت بيشترى نشان مى‌دهند.


از نظر ساختمانى کوير نمک با کوير لوت تفاوت بسيار دارد چه چاله لوت حفره‌اى است که در اثر شکستگى طبقات زمين احداث شده در حالى‌که کوير نمک يک چاله بزرگ زمين‌شناسى مى‌باشد.


قسمت اعظم کوير نمک را شن و سنگريزه پوشانده است که اغلب دستخوش باد قرار مى‌گيرد و طوفان‌هاى شديد و شن‌هاى آميخته به نمک را مانند امواج دريا با صداى درهم و برهم به حرکت درآورده گاهى به‌شکل تپه‌هاى طولانى تا ارتفاع ۴۰ متر به‌جاى مى‌گذارد اين تل‌هاى شنى که در اثر وزش باد تغيير مکان مى‌دهند به تپه‌هاى ريگ روان معروف است و خطرى براى کاروان‌ها و آبادى‌هاى اطراف کوير مى‌باشد.


کوير نمک از خشک‌ترين نواحى ايران است مقدار بارندگى حدود ۱۰۰ ميلى‌متر و اختلاف درجه حرارت شبانه‌روز در سال خيلى زياد بين صفر و هفتاد درجه مى‌باشد به‌ندرت در حاشيه کوير و بعضى نواحى داخلى نقاطى يافت مى‌شود مانند جندق و بيابانک که از حيث آب و هوا و جمعيت و به‌دست آوردن محصول اهميت داشته باشد.