معيشت در واحه‌ها

معيشت در واحه‌ها در مقياس کوچکى به زراعت و شبانى و کوچ‌نشينى متکى مى‌باشد. زراعت در مناطق کويرى به محصولاتى بستگى دارد که در مقابل خشکى و کم‌آبى مقاوم باشند از اين‌رو انواع منتخبى از نباتات که قادر هستند از اعماق زمين آب به‌دست آورند به‌صورت فشرده کشت مى‌شوند. کوتاه بدون فصل باران و ناثباتى مقدار آن موجب گرديده که ساکنين واحه‌ها در حد امکانات گندم و جو و صيفى‌جات کشت کنند که گاهى آن هم در بسيارى از نقاط بدون آبيارى امکان‌پذير نيست.


راندمان محصولات در مناطق کويرى کمتر از مناطق ديگر است چون زمين مرغوب و آب در اين نواحى کم است اراضى مساعد بيشتر به کشت درختان ميوه اختصاص داده شده و ساکنين واحه‌ها محصولات سر درختى همراه با غلات به‌دست مى‌آورند. از طرفى چون در سراسر کويرها که ناثباتى نزولات آسمانى زندگى کشاورزى مطمئنى فراهم مى‌سازد ساکنين آن از راه دامدارى امرار معاش مى‌کنند، حتى در بعضى نقاط و تحت پاره‌اى شرايط وجود و بقاءِ حيات مردم اين منطقه بستگى به دام‌ها دارد.


چون در کويرها اشغال مداوم تمامى زمين و بهره‌بردارى از آن براى کشاورزى هرگز براى ساکنين مناطق کويرى مقدور نيست از اين‌رو يک نوع معشيت ديگرى به‌نام کوچ‌نشينى يا ايلاتى Transhumance در اين مناطق رايج است.


مسکن و پوشاک: مسکن در مناطق کويرى به‌علت شرايط اقليمى خصوصاً ”بادهاى شديدى حامل ماسه‌هاى روان که همواره مساکن اين نواحى را مورد حمله و تهديد قرار مى‌دهد و حتى گاه به مرور زمان از بين مى‌برد وضع خاصى دارد. قسمت اعظم مصالحى که در ساختمان مساکن اين ناحيه به‌کار مى‌رود بيشتر گل خام و خشت و در بعضى نقاط به مقدار کم سنگ مى‌باشد. از چوب براى درب و پنجره استفاده مى‌شود ديوارها به حد کافى صخيم ميباشد که گاهى به ۵/۱ متر مى‌رسد و اين براى جلوگيرى از نفوذ حرارت مى‌باشد، معمولاً “ ديوار حياط مسکن که به‌طرف باد است بلندتر ساخته مى‌شود. براى خنک نگه‌داشتن مساکن معمولاً هر واحد مسکونى يک يا چند بادگير دارد که نمونه آن حتى در شهرهائى مانند قم و يزد و نائين و غيره ديده مى‌شوند.


در بعضى نقاط کليه مساکن روستائى داخل يک قلعه قرار دارند و پاى ديوار قلعه خندقى براى جلوگيرى از ماسه‌ها حفر مى‌کنند و اهالى ده برحسب تعداد نفرات در اطاق‌هاى قلعه که دور تا دور قرار گرفته سکونت دارند.


به‌طور متوسط هر خانواده داراى دو اطاق يک طويله و يک انبار علوفه مى‌باشد، در قلعه‌ها انسان و حيوان با هم زندگى مى‌کنند.


براى خنثى نمودن اثر باد و احياناً رگبارها سقف خانه‌ها را در کوير گنبد شکل مى‌سازند و درهاى ورودى به مساکن جهت جلوگيرى از ورود گرد و غبار ناشى از فرسايش بادها عموماً کوتاه ساخته‌ مى‌شوند. وجود درهاى کوتاه و سقف بلند در مناطق حاشيه لوت انعکاس محيط طبيعى را در توجيه فعاليت‌هاى انسانى و يک‌نوع تطابق و سازگارى با محيط مسکونى نشان مى‌دهد. علل ساختن واحدهاى مسکونى را به‌‌طور مجتمع بايد به‌منظور حفظ امنيت و مبارزه با طبيعت کم‌آب اين منطقه دانست که در صورت اول مصونيت از تعرض دشمن و سارقين در صورت دوم تجمع به‌دور حلقه‌هاى قنات و چاه‌ها موجب آن است.


پوشاک سکنه کويرها معمولاً از جنس پنبه و به رنگ‌هاى روشن مى‌باشد و لباس آن دسته از روستائيانى که تحت تأثير تمدن شهرى قرار نگرفته‌اند گشاد و بلند است.


حيات حيوان و گياه: ميزان بارندگى در مناطق کمرى و بيابانى از تبخير کمتر است رطوبت آن اندک ولى در مقابل درجه گرما شديد مى‌باشد چنين شرايط آب و هوائى همراه با فقر زمين امکان رويش گياهان را محدود ساخته تا جائى‌که در بعضى نقاط اثرى از گياه ديده نمى‌شود.


در دشت لوت سطح‌هاى وسيعى فاقد گياه است گياه طبيعى اين مناطق را بيشتر نباتات مقاوم در مقابل شورى و خشکى تشکيل مى‌دهد، که از جمله بايد انواع گز - نى بيابانى شيرين‌بيان - تاغ - و انواع مختلف خارها را ذکر کرد.


عوامل آب و هوائى و ساير شرايط طبيعى محيط‌هاى مختلف اين منطقه در نوع حيوانات و پراکندگى آنان مؤثر مى‌باشند حيوانات غيراهلى مناطق کويرى را مى‌توان به دستجات مختلف تقسيم نمود: دسته اول حيواناتى مانند موش صحرائى و مار که بسيار زياد هستند و عموماً در داخل زمين زندگى مى‌کنند، دسته دوم حيوانات زيان‌بخش چون خرگوش و روباه و خارپشت که به مزارع و کشت صدمه مى‌زنند دسته سوم حيواناتى که به‌صورت گله‌اى مانند آهو - گورخر حرکت مى‌کنند بالاخره پرندگان مى‌باشند مثل فاخته‌ها - پرستو - سار - و گنجشک که در اين مناطق ديده مى‌شوند.


از مطالبى که ذکر شد همچنين از آثار و شواهدى که به‌دست آمد چنين بر مى‌آيد، در مجموع، فلات داخلى ايران از شرايط مساعدى براى حيات برخوردار نيست تا جائى‌که در نواحى داخلى کوير در گذشته آبادى‌هائى وجود داشته ولى به‌علت مشکلات سکونت خصوصاً از نظر شرايط آب و هوائى سکنه آن ناچار به مهاجرت شدند و به‌سوى حواشى کوير که از شرايط مساعدترى برخوردار بودند عقب نشستند در نتيجه قلمرو کوير توسعه يافت تا جائى‌که گفته مى‌شود ”کوير ايران پيشروى مى‌کند.“