طول دوران چهارم حدود ۱ ميليون سال تخمين زده شده است.


رسوبات دوران چهارم در بيشتر نقاط داراى بافت سست بوده و در حقيقت هنوز سخت نشده‌اند و گسترش سطحى آنها به ترتيب اهميت عبارت است از آبرفت‌ها، رسوبات تبخيري، بادرفت‌ها، رشته‌هاى ماسه‌اى دريائي، سنگ‌هاى آتشفشاني، رسوبات درياچه‌ها و چشمه‌ها و يخرفت‌ها.

آبرفت‌ها

بخش بزرگى از ايران را رسوبات آبرفتى پوشانيده که ضخامت آنها در برخى از فرورفتگى‌ها به ۱۰۰۰ متر مى‌رسد. آبرفت‌ها داراى بافت سست بوده و درجه سختى آنها بسيار کم است، آبرفت‌هاى قديمى‌تر را که سطح شيب آن بسيار کم و تقريباً مسطح است به‌صورت پادگان‌هاى آبرفتى مشاهده مى‌کنيم.


در مجموع آبرفت‌ها زمين‌هاى هموار و کم‌شيبى را تشکيل مى‌دهند که به‌نام‌هاى جلگه، دشت، هامون، کوير، کفه، ورق ناميده مى‌شوند. رسوبات دوران چهارم تشکيل‌دهنده دشت‌هاى متفاوت است اين دشت‌ها در نواحى نيمه‌خشک ايران بهترين منبع ذخيره آب‌هاى زيرزمينى هستند. دشت قزوين، دشت گرگان، دشت ارژن و جلگه‌هاى مازندران، خوزستان، گيلان و بسيارى ديگر از آبرفت‌هاى دوران چهارم پوشيده شده‌اند.

رسوبات تبخيرى

در اغلب نقاط ايران حوضه‌هاى بسته‌اى مانند کوير نمک، کوير بجستان، کوير ابرقو، لوت زنگى احمد، کوير بافق، درياچه نمک در شمال کاشان و مناطق ديگرى وجود دارد که در آنها گچ و نمک همراه با مارن و رس شور تشکيل شده است. زمين‌هائى که توسط اين رسوبات پوشيده شده کوير نام دارد. سطح کويرها را در بيشتر مناطق لايه‌اى از نمک به قطر يک تا چند سانتى‌متر پوشانده است.

بادرفت‌ها

بادرفت‌ها در اغلب نقاط ايران پراکنده‌ هستند که بيشتر به‌صورت تپه‌هاى ماسه‌اى درآمده‌اند. وسيع‌ترين ماسه‌هاى بادى در مشرق دشت لوت قرار دارد که وسعت آن به ۱۵،۰۰۰ کيلومتر مربع مى‌رسد (عکس ماسه‌هاى بادى در مشرق دشت لوت) يک توده بادرفت ديگر در شمال انارک در مرکز ايران گسترده شده که به‌نام ريگ‌جن موسوم است. تپه‌هاى ماسه‌اى ديگر را مى‌توان در غرب بشرويه، شمال کاشان و در ناحيه پشت بادام يافت که بيشتر به‌صورت تپه‌هاى ماسه‌اى هلالى شکل هستند که برخان Barkhan ناميده مى‌شود در نواحى کرمان، يزد، گاوخوني، اردستان، گناباد، تربت حيدريه و بمپور نيز توده‌هاى بادرفتى کوچک‌تر وجود دارد. ارتفاع برخى از تپه‌هاى ماسه‌اى در دشت لوت به ۳۰۰ متر مى‌رسد.


يکى ديگر از نهشته‌‌هاى بادى لس Loss است که در گرگان، مازندران و گيلان و قسمت‌هائى از کوه‌هاى هزارمسجد - کپت داغ گسترش دارد. لس‌ها از دانه‌هاى بسيار ريز ماسه و غبارمانند که به‌وسيله باد منتقل مى‌شوند تشکيل مى‌گردد.


رشته‌هاى ماسه‌اى دريائى و رسوبات دريائي: رشته‌هاى ماسه‌اى در اغلب سواحل ايران به‌صورت نوار کم‌ارتفاعى مى‌شود.


رسوبات دريائى دوران چهارم در حوضه البرز شمالى در ناحيه گرگان و مازندران ديده مى‌شود در چاه‌هاى اکتشافى نفت در گرگان جنس رسوبات دريائى از رس، ماسه، مارن و کمى هم سنگ آهک تشکيل شده است. رسوبات دريائى در خليج فارس و درياى عمان تشکيل شده که جنس آنها از رس و ماسه‌هاى نرم است.

سنگ‌هاى آتشفشانى

سنگ‌هاى آتشفشانى دوران چهارم که در ايران گسترده است بيشتر از جنس تراکيت و اندزيت مى‌باشد در اطراف کوه‌هاى آتشفشان ايران مانند دماوند و سهند، سبلان و تفتان و بزمان چشمه‌هاى آب گرم فراوان است.

رسوبات درياچه و چشمه‌ها

در بيشتر نقاط ايران حوضه‌هاى بسته‌اى مى‌توان يافت که به‌طور کلى يک درياچه به‌شمار مى‌آيند. کويرها در حقيقت درياچه‌هاى فصلى آب شور مى‌باشند.


وسيع‌ترين مجتمع رسوبات درياچه‌اى را مى‌توان در دشت لوت ديد اين رسوبات که ضخامت آنها را بيشتر از ۱۰۰۰ متر تخمين زده‌اند به‌نام کلوت Kalut۱اميده مى‌شود.


(۱لوت: کلوت کلمه‌اى است بلوچى و اصطلاح خاص آن تپه‌هائى است که مولود فرسايش مشترک آب و باد مى‌باشد. فرسايش شيارهائى در رسوبات ريزدانه اواسط دوران سوم به‌وجود آورده‌اند که نمونه آن تپه‌هاى موازى و کم ارتفاع است که در مغرب دشت لوت در جهت شمال‌غربى جنوب شرقى گسترده شده است. حجم کلوت‌ها بر اثر فرسايش کاهش يافته به‌تدريج به کلوتک (کلوت کوچک) تبديل مى‌شوند.


درياچه‌هاى دائمى ايران عبارت است از اروميه، بختگان، پريشان، مهارلو، زريبار و چند درياچه ديگر. در اين درياچه‌ها که آب تعدادى از آنها شور است رسوبات رس و فورش مى‌باشد. در لجن درياچه‌ اروميه نمک‌هاى گوگردى نيز تشخيص داده شده است.


رسوب‌هاى چشمه‌اى در بسيارى از مناطق پراکنده بوده و ضخامت آنها گاهى زياد است و رسوبات و آب آنها کم و بيش داراى ماده راديوآکتيو مى‌باشد.


چشمه‌ها بر دو نوع هستند يکى آنهائى که با فعاليت‌هاى آتشفشانى در ارتباط هستند و در نواحى‌اى ديده مى‌شوند که در نزد يکى آنها يک کوه آتشفشانى وجود دارد مانند چشمه‌هاى آب گرم لاريجان، آب اسک در اطراف دماوند و سرعين و بستان‌آباد در اطراف سبلان و اسکو و آذرشهر و پيرامون سهند. اين چشمه‌ها در مسير خود رسوباتى بر جاى نهاده که ضخامت زيادى از تراورتن را تشکيل داده است.


چشمه‌هاى ديگر نيز وجود دارد که در ارتباط با فعاليت‌هاى آتشفشانى نمى‌باشند و به دو صورت گرم و سرد در طول گسل‌ها بيرون مى‌آيند.


گسترده‌ترين مناطقى که تراورتن در اين نوع چشمه‌ها ديده مى‌‌شود عبارت است از محلات دهشير، ندوشن، جنوب قم، نايبند، آذرشهر و ماکو.

يخرفت‌ها

گسترش يخچالى در ايران بسيار اندک است در علم کوه، سبلان و زردکوه بختيارى نهشته‌هاى يخچالى ديده شده است.


در کوه دماوند با اينکه دهانه آن به‌صورت درياچه هميشه يخ بسته است اثرى از يخرفت‌ها ديده نمى‌شود.


جهت تهيه مطالب مبحث زمين‌شناسى ايران از منابع و مأخذ زير استفاده شده است:


۱. ديباچه‌اى بر زمين‌شناسى ايران(محمد حسن نبوى سازمان زمين‌شناسى کشور ۱۳۵۵)

۲. جغرافى (فرح‌الله محمودى سازمان کتاب‌هاى درسى ايران)

۳. کليات جغرافياى ايران (سيروس نيسارى ۱۳۵۰)

۴. نقشه زمين‌شناسى ايران (۱،۰۰۰،۰۰۰/۱ شرکت ملى نفت ايران ۱۹۷۹)