(۱ز مسعود فرخنده عضو گروه آموزشى جغرافياى دانشگاه تهران.


فلات ايران در طى دوران‌هاى زمين‌شناسى دستخوش تحولات فراوان بوده و از سنگ‌هاى بسيار قديمى تا جديدترين آنها در تشکيل اين سرزمين داشته‌اند. حرکات کوه‌زا و زمين‌زا بارها خشکى‌ها را تغيير شکل داده آنها را به زير درياها فرو برده و يا از آب خارج نموده است، هم‌زمان با اين تحولات عوامل فرسايش بى‌تأثير نبوده و با توجه به شدت و ضعف فرسايش تغييرات زيادى در آنها به‌وجود آورده است.


سراسر ايران دنباله پلاتفرم Platform عربستان است که در اثر چين‌خوردگى بايکالى (Baikalian) که احتمالاً در حدود ۶۲۰ تا ۷۰۰ ميليون سال قبل رخ داده به‌وجود آمده است در طى قسمتى از پرکامبرين بالائى و دوران اول در بيشتر نقاط آرامش نسبى برقرار بود و چين‌خوردگى‌هاى مهمى ديده نشده است.


در طى اين مدت رسوب‌گذارى به آرامى صورت مى‌گرفته و فقط جنبش‌هاى عمودى پوسته زمين چندين‌بار رژيم رسوبى را تغيير داده است. دوره‌هاى فرسايشى خيلى درازمدت بوده و ضخامت زيادى از کشور و به‌طور کلى در کمربند چين‌خورده تتيس (کمربند چين‌خورده آلپ هيماليا) چين‌خوردگى کالدونى Caldonian به‌صورت خيلى ضعيف‌ اثر داشته ولى به استثناءِ گوشه کوچکى از شمال شرقى ايران تاکنون هيچ مدرکى که نشانه چين‌خوردگى هرسينين (Hercynian) باشد به‌دست نيامده است.


کارسازترين جنبش‌هاى زمين ساختى در دوره ترياس بالائى به‌وجود آمده به‌ طورى‌که پيکره کلى و کنونى ايران را پى‌ريزى نموده است.


فعاليت‌هاى آتشفشانى اوايل دوران سوم و پديده‌هاى دگرگونى مربوط به چين‌خوردگى آلپى شديدتر از تمام فعاليت‌هاى دوران اول بوده و سنگ‌هاى آذين در قسمت‌هاى وسيعى از ايران نفوذ کرده و سنگ‌هاى دگرگونى مشخص را به‌وجود آورده است.


به‌‌طور کلى از مطالعات و بررسى‌هاى زمين‌شناسى که در طى ۱۵ سال اخير انجام گرفته نتايج زير به‌دست آمده است:


۱. قسمت مرکزى ايران از نظر زمين‌ساختى تحرک شديد‌ترى نسبت به منطقه زاگريس و البرز داشته و چين‌خوردگى و دگرگونى بيشترى را پشت‌سر گذاشته است و تنها قسمت کوچکى از آن به‌نام بلوک‌لوت در برابر رخدادهائى زمين‌ساختى نسبتاً پايدار بوده است.


۲. از نظر چينه‌شناسى مرکزى ايران شباهت زيادى به بخش بزرگى از کوه‌هاى البرز دارد و رخسارهاى همانند زياد ديده مى‌شود.


۳. چين‌خوردگى‌ها در دوران اول يا وجود نداشته يا اينکه در مناطق ويژه‌اى از ايران نقش کم اهميتى را داشته است. جنبش‌هاى خشکى‌زائى بسيار مؤثر بوده و سرنوشت‌ساز اين قسمت از کره زمين بوده‌اند.


۴. در تمام مدت پرکامبرين بالائى و دوران اول، سراسر ايران دنباله پلاتفرم عربستان بوده و روى آن رسوبات کم‌عمق و قاره‌اى نهاده شده است.


۵. وجود سنگ‌هاى دگرگونى و غيردگرگونى متعلق به دوران پيش از کامبرين به اثبات رسيده است.