چاه به‌عنوان يکى ديگر از منابع تأمين آب در ايران، که از زمان‌هاى دور به‌منظور تأمين آب مصرفى خانگي، مصرف احشام و کشاورزى مورد استفاده قرار مى‌گيرد شناخته شده است. چاه به مفهوم واقعى آن عبارت است از حفر گودالى عمودى که معمولاً قطر آن متفاوت است و عمق آن تا جائى امتداد مى‌يابد که از سطح آب زيرزمينى عبور کرده و به لايه‌هاى آبدار زمين برسد. فرق اساسى و عمدهٔ چاه با قنات در اين است که به‌منظور استفاده از آب چاه نياز به يک قوهٔ محرکه، ضرورى است و اين نيز به‌وسيله انسان، حيوان، با دو موتور ممکن است ايجاد شود. به‌طور کلى مى‌توان چاه‌هاى متداول در ايران را به شرح زير نام برد:

چاه‌هاى دستى

اين چاه‌ها از گذشته به‌طور وسيعى در کليهٔ منازل شهرى و روستائى حفر مى‌شوند. حفارى اين چاه‌ها به‌وسيلهٔ افرادى حرفه‌اى به‌نام مقنّى صورت مى‌گيرد. عمق چاه‌ها بستگى به لايه‌هاى آبدار دارد. اگر چه در بسيارى از شهرها تا حدودى استفاده از آب چاه‌ها، به‌علت وجود لوله‌کشى شهري، منسوخ شده، ولى در اکثر روستاها هنوز به‌عنوان يک منبع آب مصرف خانگى مورد استفاده قرار مى‌گيرد که اغلب به‌علت مجاورت با چاه‌هاى فاضلاب و توالت‌ها غيربهداشتى است. آب اين چاه‌ها که عموماً کم است به‌وسيلهٔ دلو و ريسمان، چرخ چاه، تلمبه‌هاى چوبى يا فلزي، منجيق و يا احياناً موتورهاى شناور و بغل چاهى استخراج مى‌شود.


گاهى از چاه‌هاى دستى در مزارع براى آبيارى اراضى در وسعت کم (عموماً صيفى‌کاري) استفاده مى‌شود که به‌وسيلهٔ دستگاه‌هاى سادهٔ بالابرنده (منجيق) آب را به سطح زمين مى‌آورند و مورد استفاده و آبيارى قرار مى‌دهند که اخيراً به‌علت پائين رفتن سطح سفره‌هاى زيرزميني، استفاده از اين روش مشکل و گاهى غيرممکن و تقريباً منسوخ شده است. براى نمونه مى‌توان بهار همدان را نام برد. در حدود ۲۰ - ۱۵ سال قبل که حفر چاه‌هاى عميق و نيمه‌عميق متداول نشده بود، در بسيارى از مزارع اين بخش، کشت هنداونه متداول و از منجيق‌ها براى آبيارى استفاده مى‌شد و جالب اينکه هندوانه‌هاى کشت شده در اين ناحيه از نظر کيفيت در ايران معروف بود. گاهى براى استفاده از آب چاه‌هاى دستي، از نيروى باد استفاده مى‌شود که بهترين نمونه آن را مى‌توان از چاه‌هائى نام برد که سازمان محيط زيست به‌منظور ايجاد آبشخور وحوش در مناطق بيابانى حفر کرده است.


در روستاهاى ايران، براساس گزارش جهادسازندگى ۸۲۷۰۱ حلقه چاه دستي، شمارش شده که به‌منظور مصرف خانگي، احشام و احتمالاً کشاورزى مورد استفاده قرار مى‌گيرد. حفر چاه در استان مازندران، با تعداد ۲۶،۶۸۷ حلقه بيش از ساير استان‌هاى کشور متداول است. همچنين در استان‌هاى فارس، اصفهان، زنجان نيز به ترتيب ۷۲۴۰، ۶۵۵۶ و ۶۴۸۳ حلقه چاه دستى حفر شده و مورد استفادهٔ روستائيان قرار دارد. بديهى است که با توسعه و گسترش لوله‌کشى در روستاها، چاه‌هاى دستى خانگى اهميت خود را از دست مى‌دهد. همچنين با بالا بودن مزد کارگر و پائين رفتن سطح ايستائى آب، استفاده از چاه‌هاى دستى براى کشاورزى انتفاعى نيست. در حال حاضر در مناطق بيابانى از چاه‌هاى دستى بيشتر به‌منظور سيراب کردن دام‌ها استفاده مى‌شود.

چاه‌هاى نيمه‌عميق

چاه‌هاى نيمه‌عميق احتمالاً تکامل يافتهٔ چاه‌هاى دستى است که به‌منظور کشاورزى در مزارع حفر مى‌شده است. با توجه به اينکه براى ايجاد نيروى لازم جهت بالا آوردن آب از موتور (برقى يا ديزلي) استفاده مى‌شود، حفر اين چاه‌ها در ايران قدمت زيادى ندارد و بيشتر بعد از اصلاحات ارضى در ايران متداول شده است. زمانى که حفر چاه در ايران رايج شد، عموماً تشويق و يا ممانعتى براى حفر آن از سوى دستگاه‌هاى اجرائى وجود نداشته. هر زارع يا گروهى از زارعين که امکان سرمايه‌گذارى (حدود ۲۰ هزار تومان در سال ۱۳۴۲) داشتن قادر بودند که نسبت به حفر چاه نيمه‌عميق اقدام کنند.


چاه‌هاى نيمه‌عميق که در ايران متداول است، عموماً به چاه‌هائى گفته مى‌شود که موتور ديزلى يا الکتروموتور در کنار چاه نصب و موتور به‌وسيلهٔ يک لوله خرطومى آب را از مخزنى که بيش از ۶ متر با آن فاصله ندارد، مکيده و تا حدودى که متجاوز از ۳۰ متر نيست (بسته به قدرت موتور)، پمپاژ مى‌کند. از طرفى حفر چاه‌هاى نيمه عميق غالباً با دست انجام مى‌شود و از سيستم‌هاى حفارى به‌علت مشکلات خاص آنها استفاده نمى‌شود. چاه‌هاى نيمه‌عميق معمولاً عمق زيادى ندارد و از اولين لايه‌هاى آبدار استفاده مى‌کند. اين چاه‌ها به اشکال زير حفر و مورد استفاده قرار مى‌گيرد:


- چاه‌هاى نيمه‌عميق مخزنى:

گودال‌هائى به قطر ۲ تا ۱۰ متر، تا جائى که به آب زيرزمينى برسد، حفر مى‌شود. آب لايه‌هاى آبدار، اطراف گودال، در مخزن ايجاد شده تراوش مى‌کند و آب در مخزن بالا مى‌آيد. اگر سطح آب بالا آمده در فاصلهٔ کمتر از ۶ مترى زمين باشد، موتور و واترپمپ (آب مکنده) را در سطح زمين مستقر کرده و لوله خرطومى را به داخل مخزن وارد مى‌کنند. طبيعى است اگر چنانچه مقدار آبى که به‌وسيلهٔ موتور از چاه استخراج مى‌شود، معادل يا کمتر از آبى باشد که از لايه‌هاى آبدار به داخل چاه تراوش مى‌کند؛ مى‌توان از چاه در شبانه‌روز ۲۴ ساعت آب استخراج کرد و با کمبود آب براى استخراج با موتور مواجه نشد. اگر چنانچه آب استخراج شده، بيشتر از آبى باشد که از لايه‌هاى آبدار به داخل چاه وارد مى‌شود، چاه خشک مى‌شود و براى پر شدن چاه، بايد موتور را خاموش کرد و مدتى به چاه فرصت داد تا پر شده و مجدداً استخراج از آن شروع شود. مشکلى که بيشتر چاه‌هاى مخزنى به‌علت سطحى بودن با آن مواجه هستند، آن است که امکان استفاده۲۴ ساعته از آب وجود نداشته و گاهى ديده شده که در شبانه‌روز در يک چاه دو يا سه ساعت آب جهت استخراج موجود بوده است. گاهى در چاه‌هاى مخزنى موتور موّلد نيرو را روى سکوئى که هم‌سطح سفرهٔ آبى ساخته مى‌شود، قرار مى‌دهند که در اين صورت عمق چاه و ميزان آبدهى افزايش مى‌يابد.


- چاه‌هاى نيمه‌عميق عمودى:

چاه‌هاى نيمه عميق عمودى در مناطقى حفر مى‌شود که سطح آب‌هاى زيرزمينى در فاصلهٔ نسبتاً زيادى از سطح زمين قرار دارد. براى ايجاد اين چاه‌ها ميله‌اى به قطر ۵/۱ متر يا کمتر براى ارتباط با لايه‌هاى آبدار، حفر مى‌شود و در محل برخورد با سفره‌هاى زيرزمينى سکوئى جهت نصب موتور ساخته شده و سپس چاه تا حدود ۱۰ متر کمتر امتداد مى‌يابد. اگر آب مورد نظر حاصل نشود، نقب‌هائى به‌صورت شعاعى و يا در جهت جريان آب‌هاى زيرزمينى ايجاد شده و سپس به‌منظور حمل موتور و وسايل ديگر، نقبى با سطح شيب‌دار از محل سکو به سطح زمين حفر مى‌شود که عموماً با ايجاد پله آمد و رفت امکان‌پذير مى‌گردد. با اين ساختمان، موتور در محل سکو نصب شده و لولهٔ خرطومى تا حدود ۶ متر در داخل آب قرار مى‌گيرد. و لولهٔ پمپاژ و اگزوز موتور از دهانهٔ چاه خارج مى‌شود. بدين صورت امکان استخراج آب از عمق نسبتاً زياد فراهم مى‌آيد.


- چاه‌هاى نيمه‌عميق قناتى:

يک رشته قنات به شيوهٔ متداول حفر قنات،احداث و آب تا حد ممکن به سطح زمين نزديک مى‌شود؛ ولى چون هنوز با سطح فاصله دارد، به‌وسيله موتور، آب از چاه استخراج مى‌شود. اين روش گاهى به‌منظور استفاده از قنات‌هاى متروک و يا در قسمت‌هائى که زمين بالاتر از مظهر قنات است، مورد استفاده قرار مى‌گيرد.