قنات دو طبقه

اين قنات‌ها که تعداد آنها زياد است ولى متأسفانه شناخته شده نيستند، در ناحيه‌اى که دو طبقه لايهٔ آبدار به‌وسيله يک قشر غيرقابل نفوذ از يکديگر جدا شده‌اند حفر مى‌‌کردند. در بسيارى از قنات‌ها مشاهده مى‌شود که در قسمتى از قنات دو کانال بر روى يکديگر حفر شده و قبل از آفتابى شدن قنات، آب آنها روى همديگر ريخته و تشکيل يک قنات واحد را مى‌دهد. يکى از بهترين نمونه‌هاى اين نوع را در ”اردستان“ مى‌توان ديد. قنات دو طبقهٔ ”مون“ اردستان از دو کانال موازى که بر روى هم قرار گرفته و در چاه‌هاى عمودى مشترک هستند، تشکيل شده است. کانال روئى حدود ۲۰۰ متر دورتر از کانال زيرين، آفتابى مى‌شود و سپس در پائين دست، در محلى به‌نام محلهٔ سيدهاى اردستان به همديگر متصل مى‌شوند. تشخيص و احداث اين نوع قنوات بستگى به‌وجود لايه‌هاى آبدار بر روى يکديگر و تخصص معمار قنات دارد. شکل (مقاطع طولى ارتفاع انواع قنات) مقاطع انواع قنات‌ها را نشان مى‌دهد.


مقاطع طولى ارتفاع انواع قنات
مقاطع طولى ارتفاع انواع قنات

- بدون نياز به نيروى محرکه و سرمايه‌گذاري، آب در اثر خاصيت جاذبه زمين جارى مى‌شود و مورد استفاده قرار مى‌گيرد.


- آب در کانال‌‌هاى سرپوشيده جريان يافته، تبخير به حداقل رسيده و احتمال آلودگى نيز کم مى‌شود.


- قنات‌ها اگر حفاظت و لايروبى شوند به‌عنوان يک منبع دائمى آب براى سال‌ها و حتى قرن‌ها مى‌توانند مورد استفاده قرار گيرند.


- هزينهٔ حفر قنات‌ها عموماً به‌علت قدمت‌ آنها در ايران مستهلک شده و در حال حاضر به‌عنوان يک منبع سرمايه‌گذارى نشده تلقى مى‌شود.


- با اتکاء به قنات، در مناطق بيابانى و دورافتاده اجتماعات انسانى تشکيل شده و زندگى در مناطق خشک ايران شکل گرفته است.


- اصولاً آب قنوات گواراتر از آب چاه‌ها است به‌خصوص اينکه در فصول گرم، خنک و در فصول سرد، نسبتاً گرم است.

منگل

قناتى است که منبع تغذيهٔ آن رودخانهٔ دائمى است. گاهى وجود ارتفاعات مانع رسيدن آب رودخانه به منطقه‌اى مشخص مى‌شود. در اين صورت با حفر يک منگل، آب رودخانه را که در سطح زمين جارى است، مجدداً به زير زمين برده و سپس آن را با استفاده از شيب مناسبى که در منطقه موردنظر ايجاد مى‌‌کنند، به سطح زمين مى‌آورند. يکى از بهترين انواع قنات‌هاى منگل ”منظومه شمس‌آباد کرج“ است که با تغذيه از ”کردان رود“ در زير جاده تهران ـ قزوين جارى است. اين روش نيز به‌منظور استفاده از آب تعدادى از رودخانه‌هاى دائمى در ايران توصيه مى‌شود.

قنات سدى

اين قنات‌ها در جنب سدهائى احداث مى‌شود که به‌منظور تأمين آب قنات در بستر يک مسيل يا آبراهه بنا شده است. در فصول بارندگى سيلاب‌ها و هرز آب‌ها در پشت اين سدها جمع شده و به‌تدريج در زمين نفوذ نمى‌کند و قناتى که در مجاورت سد مذکور احداث شده است از آب‌هاى نفوذى سد به زمين تغذيه مى‌کند. به‌نظر مى‌آيد که اين روش در بسيارى از مناطق کوهستانى ايران به‌منظور تأمين آب روستائيان قابل اجراء باشد. براى مثال‌ بهترين نمونه از اين قنات‌ها، قنات ”جندق“ است.

چشمه قنات

اين نوع قنات‌ها عموماً در مناطق کوهستانى حفر مى‌شود. طول اين قنات‌ها معمولاً کم و چاه‌هاى عمومى آن بسيار محدود و گاهى حتى بدون چاه عمومى است. در اين نوع قنوات با حفر کانالى از لايه‌هاى غيرقابل نفوذ آب را به سطح زمين عبور مى‌دهند. هزينه نگهدارى اين قنات‌ها معمولاً کم و آب آنها نسبت به مقدار نزولات جوّى و ميزان برفگيرى ارتفاعات تغيير مى‌کند.

قنات موتورى

اين اصطلاح که در سال‌هاى اخير در روستاها عنوان شده، به قنواتى اطلاق مى‌شود که آب آن، براساس خاصيت جاذبهٔ زمين قادر نيست در سطح مزرعهٔ موردنظر آفتابى شده و مورد استفاده قرار گيرد. گاهى اتفاق مى‌افتد که به‌علت اشتباه در محاسبه شيب قنات، آب در منطقه موردنظر بر روى زمين نمى‌آيد و با مزرعه اختلاف ارتفاع پيدا مى‌کند و يا اينکه لايروبى و کف‌شکنى برخى از قنات‌هاى متروک، باعث پائين افتادن سطح آب و ايجاد اختلاف با مزرعه مى‌شود. در چنين قنات‌هائى به‌وسيلهٔ موتور پمپ، آب را به سطح زمين مى‌آورند مورد استفاده کشاورزى قرار مى‌دهند. يکى از نمونه‌هاى بازر آن ”قنات سرافرازيه“ در منطقه ”ابوزيد آباد“ کاشان است که در موقع حفر مقّنى نتوانسته است شيب متناسب را براى قنات محاسبه کند و در نتيجه آب در منطقهٔ موردنظر آفتابى نشده و صاحب قنات بالاجبار آب را از قنات به‌وسيله موتور به سطح زمين آورده است.

قنات جلگه‌اى يا قنات دشتى

اين نوع قنات عموماً در دامنهٔ کم شيب کوهستان‌ها و يا جلگه‌ها حفر مى‌شود. طول اين قنات اغلب زياد است و در ارتباط با عوامل توپوگرافى و فاصلهٔ لايه‌هاى آبدار تا سطح زمين (عمق مادر چاه‌ها) تغيير مى‌يابد.