مهاجرت

هنگامى که شخص يا گروهى از موطن اصلى خود به‌طور موقت يا دائم به منطقهٔ ديگرى سفر کند، با پديدهٔ مهاجرت روبه‌رو مى‌گردد.


مهاجرت را از نظر انگيزه به چند دسته مى‌توان تقسيم کرد:


- اعتقادي: مانند حج،

- سياسي: مانند تبعيد و پناهندگى

- اقتصادي: براى يافتن کار

- استعماري: براى تلسط بر نواحى ديگر

- تحميلي: مهاجرت‌هاى ناشى از جنگ، سيل، زلزله و ...


از لحاظ مکاني، مهاجرت ممکن است داخلى باشد، يعنى در درون مرزهاى سياسى کشور صورت گيرد و يا اينکه خارجى باشد يعنى به مقصد خارج از کشور انجام گيرد.

انواع مهاجرت

- از روستا به شهر: بيشتر توسط جوانان روستا براى يافتن کار صورت مى‌پذيرد و يا توسط خانوارها مرفه روستائى براى اسکان دائم در شهر.


- از روستا به روستا: معمولاً در نقاطى به چشم مى‌خورد که روستاهاى بزرگ، جمعيت اضافى آبادى‌هاى اطراف را جذب مى‌کند.


- از شهر به شهر: اغلب توسط جوانان شهرهاى کوچک براى کاريابى و يا تحصيل به مقصد شهرهاى بزرگ انجام مى‌شود و يا توسط خانوارهاى شهرى به‌ويژه به‌خاطر تغييرات شغلي.


- از شهر به روستا: معمولاً در سنين بالاى از کار افتادگي، گروهى از مهاجرين روستائى براى گذاران مابقى زندگى به زادگاه خود باز مى‌گردند. همچنين اين مهاجرت شامل مهاجرت مأموريتى کارگزاران دولت به روستاها مى‌شود، مانند اعزام معلمين، کارمندان پست و ... همچنين شامل تبعيد مجرمين سياسى و جنائى به روستاها نيز مى‌گردد.


آنچه که در بحث مهاجرت در جوامع روستائى مسأله‌ساز است، مهاجرت از روستا به شهر و رکود جمعيتى روستاها است. اين نوع تغيير مکان خود بر دو نوع است:


- قطعي: که به قصد سکونت دائمى در شهر به وقوع مى‌پيوندد.


- فصلي: جهت انجام کار در شهر و پس‌انداز پول براى تأمين خانواده در روستا در مواقع خاصى از سال انجام مى‌گيرد.

مهاجرت در دروه‌هاى مختلف تاريخى ايران

- قبل از اصلاحات ارضي: در اين زمان مهاجرت به کندى انجام مى‌شد. اين نوع مهاجرت در جوامع فئودالى و يا جوامع داراى اقتصاد کشاورزى سنتى به چشم مى‌خورد. نظام فئوداليته مانع مهاجرت روستائيان مى‌شد.


شهرها نيز جاذبه خوبى براى جمعيت نداشتند و تنها گروه اندکى از روستائيان به شهرها روى مى‌آوردند و به کارهاى مختلف مى‌پرداختند.


- پس از اصلاحات ارضى تا اواخر دههٔ ۴۰: با انجام اصلاحات ارضى دگرگونى‌هاى شديدى در نظام سنتى روستائى روى داد. اربابان و ماليکن بزرگ به تدريج به سرمايه‌گذارى در شهرها همت گماشتند. روستائيان خرده مالک که امکان بهره‌گيرى کامل از زمين خود را نداشتند، بلادرنگ مجبور به ترک کشاورزى شدند و خوش‌نشينان بدون زمين نيز به‌خاطر بيکارى به شهرها هجوم بردند. جائى که استقرار و توسعه صنايع و ترويج خدمات کاذب، ميدان را براى جذب کارگران غيرماهر آماده مى‌نمود.


- اوايل دههٔ ۵۰ تا انقلاب اسلامي: در اين دوره انگيزه مهاجرت بيشتر به‌خاطر شکوفائى اقتصاد شهرى و رکود کشاورزى بوده است.


مهاجرت اغلب از نوع روستا به شهر مى‌باشد. روستائيان به‌صورت کارگران ساده در مشاغل غيرمولّد به‌کار گرفته مى‌شوند.


- پس از انقلاب اسلامى تا آتش‌بس جنگ تحميلي: در اين دوره با دو روند مهاجرتى روبه‌رو هستيم. يکى مهاجرت شديد روستائيان به شهر به‌‌ويژه در سال‌هاى ۶۲ - ۱۳۵۸ به‌خاطر پاره‌اى اقدامات دولت در اعطاء زمين و مسکن و غيره مى‌باشد.


بزرگ‌ترين محور مهاجرتى کشور در اين زمان، شهرک‌هاى اقمارى کرج و رى بود. دومين نوع مهاجرت کوچ ساکنين نواحى مرزى غرب به‌خاطر وقوع جنگ تحميلى از ۱۳۵۹ بود که مقصد اغلب آنان شهرهاى بزرگ بود. در اين روند مهاجرتى بيش از دو ميليون نفر آواره به‌سوى نواحى ديگر روى آوردند. از طرف ديگر، وقوع نزاع در افغانستان همزمان با پيروزى انقلاب باعث مهاجرت بيش از دو ميليون افغانى گرديد که اکثراً شامل مردان جوان مى‌گرديد که محور اصلى مهاجرت آنان خراسان و بلوچستان بود.


- پس از خاتمه جنگ: با پايان يافتن جنگ هشت ساله بين ايران و عراق، يک دوره آرامش نسبى در کشور برقرار شده است.

ويژگى‌هاى کلى مهاجرت‌هاى روستائى در ايران

- مهاجرت روستائى ناشى از علل اقتصادى و بيکارى بوده است.

- مهاجرين فصلى و موقت به مراتب بيش از مهاجرين دائمى هستند. کوتاه بودن فصل کشت و کار در ايران، مشوّق اصلى اين امر است.

- مهاجرت دائمى اغلب به‌صورت خانوادگى صورت مى‌گيرد.

- اکثريت مهاجرين روستائى را افراد جوان و تحصيلکردهٔ روستائى تشکيل مى‌دهد. عواملى که باعث مهاجرت شده است عبارتند از:

- عوامل طبيعي: شامل وقوع حوادث غيرمنتظره مانند سيل، قحطي، زلزله.

- عوامل اجتماعي: غيرقابل تحمل بودن نظام سنتى اجتماعى روستا به‌ويژه براى جوانان

- عوامل جمعيتي: رشد سريع جمعيت روستائى غيرمتناسب با شرايط اشتغال و امکانات زراعي.

- عوامل فرهنگي: ارتباط خويشاوندى ساکنين شهر و روستا و جاذبه‌هاى فرهنگى و فکرى در شهر.

- عوامل ارتباطي: جاذبهٔ رسانه‌هاى گروهي، سيستم حمل و نقل و مراکز فرهنگى شهري.

- عوامل سياسي: شامل برنامه‌هاى دولتي، جنگ و ...

اثرات نامطلوب مهاجرت‌هاى روستائى

- به‌هم‌ريختگى نظام اجتماعى شهرها

- کمبود مسکن و شکل‌گيرى حاشيه‌نشينى و زاغه‌نشينى و رشد جرائم ناشى از آن

- کمبود کار در شهر و ايجاد مشاغل کاذب خدماتي

- غربت در فضاى شهرى و سهولت جذب به‌سوى ناهنجارى‌هاى اجتماعى

- نارسائى در ادامهٔ خدمات شهرى و رفاهي، مانند آب، برق، تلفن، ...

- رکود توليدات کشاورزى در روستاها و کمبود نيروى کار در اين بخش گذشته از اين‌ها اثرات ديگرى نيز بر جاى مى‌ماند. اما مطلب اصلى همان جذب نيروهاى جوان به شهرها بوده است. مرورى به جدول سنى مهاجرين نشان مى‌دهد که ۵/۲ مهاجرين در سن ۱۵ تا ۳۴ سالگى قرار داشته‌اند. در سال ۱۳۳۵ افراد ۳۴ ـ ۱۵ ساله ۱۵% مهاجرين بوده‌اند که در سال ۱۳۴۵ به‌ حدود ۲۰% و در سال ۱۳۵۵ به ۳۰% افزايش يافته است. کم‌ترين تعداد مهاجرين مربوط به کودکان مى‌باشد که نشانگر پائين‌تر بودن نسبت مهاجرت‌هاى خانوادگى است. بيشترين ميزان مهاجرت در ايران مربوط به سال ۱۳۵۵ بوده است (۲۲/۶ %).

جدول مهاجرت در گروه‌هاى سنى در ايران

گروه‌هاى سنى درصد مهاجرين
در گروه‌هاى سنى
درصد مهاجرت
در گروه‌هاى سنى
۱۳۳۵ ۱۳۴۵ ۱۳۶۵ ۱۳۳۵ ۱۳۴۵ ۱۳۶۵
کمتر از ۵ سال ۶/۷ ۵/۴ ۱۰/۴ ۴/۲ ۳/۹ ۱۴/۶
۱۴ - ۵ ۱۶/۱ ۱۶/۴ ۲۲/۵ ۷/۲ ۷/۴ ۱۷/۸
۲۴ - ۱۵ ۲۱/۸ ۲۲/۲ ۲۴/۵ ۱۵/۷ ۱۸/۸ ۲۹/۲
۴۴ - ۳۵ ۱۴/۲ ۱۵/۹ ۱۱/۴ ۱۵/۱ ۱۸/۸ ۲۶/۳
۵۴ - ۴۵ ۹/۹ ۹/۲ ۸/۳ ۱۴/۴ ۱۸/۷۰ ۲۳/۵
۶۴ - ۵۵ ۶/۲ ۵/۷ ۴ ۱۳/۱ ۱۶/۸ ۲۳/۸
+۶۵ ۳/۸ ۴/۳ ۳/۴ ۱۰/۷ ۱۴/۵ ۲۲/۲
کليه سنين ۱۰۰ ۱۰۰ ۱۰۰ ۱۱ ۱۲/۸ ۲۲/۶


افزايش ميزان مهاجرت در جمعيت ايران که در فاصله ۵۵ - ۱۳۳۵ به دو برابر رسيده است.