اصلاحات ارضى در ايران برخلاف عملکرد جهانى آن که منجر به يکپارچه شدن اراضى در کشورها مى‌شده در ايران موجب قطعه‌قطعه شدن اراضى گرديد، و در اين زمينه اقداماتى قبل از انقلاب اسلامى مثل تشکيل شرکت‌هاى سهامى زراعى در دست اجراء بود که با پيروزى انقلاب متوقف شد و تعدادى از شرکت‌هاى سهامى زراعى منحل گرديد، دولت انقلابى در سياسيت‌هاى ارضى خود به سه نکته اساسى توجه داشته، اول بهره‌بردارى از اراضى باير، دوم ايجاد اشتغال به‌خصوص در بخش کشاورزي، سوم بهره‌بردارى در اراضى يکپارچه. در راستاى اين سياست تعاونى‌هاى توليدى مشاع در ايران بعد از انقلاب اسلامى به‌وجود آمد که اهداف و شيوه اجرائى آن به شرح زير مى‌باشد.


مشاع: يک اصطلاح حقوقى در مقابل مفروز است که به معناى مالکيت توام و تفکيک نشده به‌کار مى‌رود. اصطلاح حقوقى مشاع از فقه شيعه وارد قانون مدنى شده است. شرکت تعاونى مشاع طبق آئين‌نامه مربوط به هيئت واگذارى زمين عبارت است از واحد بهره‌بردارى که حداقل بين ۵ نفر افرادى که از طريق هيئت‌هاى هفت نفره، زمين معادل عرف محل دريافت کرده‌اند تشکيل مى‌شود که طبق برنامه کشت اعلام شده و از طرف وزارت کشاورزى به زراعت بپردازند. هيچ يک از اعضاء حق واگذارى و تعويض زمين را ندارند و در صورت تخلف، مکلّف به خلع يد در اراضى و متعلقات آن مى‌باشند.

هدف از تشکيل تعاونى‌هاى مشاع

علل واگذارى زمين به شيوه مشاع و هدف از تشکيل اين واحدها عبارتند از:


- جلوگيرى از قطعه‌قطعه شدن اراضى و مزروعى و اتلاف منابع آب و خاک کشور

- سهولت در امکان خدمات رسانى به مشاع‌ها براى دولت و نهادهاى مربوط به آن

- استفادهٔ بهتر و اقتصادى از ابزارآلات کشاورزي

- ساده‌تر شدن امر سرمايه‌گذارى براى توليد کشاورزي

سرمايه و امکانات تعاونى توليدى مشاع

امکانات تعاونى توليد بسته به اينکه در چه مرحله‌اى از تشکيل باشد متفاوت است ولى به هر حال يک تعاونى کامل داراى امکانات زير است:


- زمين در يک يا دو قطعه که ميزان آن متشکل از جمع زمينى است که براى تک‌تک افراد در نظر گرفته شده است. براى هر فرد (به‌جز مناطق شاليکاري) تقريباً ۴ تا ۱۵ هکتار آبى در نظر گرفته شده (البته رعايت تناوب زراعي، آيش، ميزان استحصال آب و ديم يا آبى بودن و نظاير اين‌ها نيز در نظر گرفته مى‌شود) مثلاً تعاونى ۷ نفره با مقدار زمين هر فرد ۱۰ هکتار ميزان ۷۰ هکتار زمين خواهد داشت.


- منبع تأمين آب (اعم از چاه، استخر، کانال نهر آب و يا دريچه‌اى از شبکه آب‌رسانى و نظاير آن) که چنانچه مربوط به تنها يک مشاع باشد، بايستى هزينه‌هاى احداث و تعمير و نگهدارى آن را اتمام اعضاء تعاونى متحمل گردند.


- ماشين‌آلات و ادوات کشاورزى (اعم از تراکتور، کمباين و ساير ادوات کشاورزي) تمامى ابزار فوق در اختيار تعاونى مشاع است و بايستى کارى که انجام مى‌دهد براى تمامى افراد مشاع يکسان باشد.

نحوه کار و مديريت در تعاونى‌هاى توليد مشاع

- کار: در تعاونى‌هاى توليدى مشاع‌ کار بر دو قسم است:


۱.عمومى

۲. فردى


کارهاى عمومى عبارت است از کارهائى که براى کليه اعضاء تعاونى به‌طور يکسان و بدون هيچگونه تفاوت‌ و تمايزى انجام مى‌گيرد. فرضاً تراکتور زمين همه را شخم مى‌زند و يا کمباين محصول همه را يکجا برداشت مى‌کند.


کارهاى فردي، آن قسم کارهائى است که از کارهاى عمومى متمايز مى‌شود شخص خود به انجام آن مى‌پردازد و يا در انجام آن از نيروى خانواده و ... استفاده مى‌کند، مثل آبياري، نگهداري، وجين کردن و ...


- مديريت يا نحوه اداره تعاونى توليدى مشاع اداره تعاونى‌ها و شيوه‌اى کاملاً مردمى صورت مى‌گيرد و بدون اينکه دولت دخالت کند، پس از تشکيل تعاونى توليدى مشاع اعضاء بين خود سه نفر را به‌عنوان شوراى تعاونى (البته طبق ضوابطي) انتخاب مى‌کنند. اين شورا داراى وظايف متعددى است که عمده‌ترين آنها عبارتند از: هماهنگى و همفکرى لازم با اعضاء تعاونى و هيئت واگذارى زمين، تهيه و نگهدارى وسايل مربوط به تعاونى توليدى مشاع از قبيل تأسيسات آبي، ماشين‌آلات، کود و بذر و ..


- نظارت بر امور مالى مشترک تعاونى اتحاديه تعاونى‌هاى توليدى مشاع نيز واحدى هستند از مجموع تعاونى‌هاى يک منطقه که با جمع‌آورى تعاونى‌هاى موجود در حوزه عمل خود و با سرمايه‌گذارى‌هاى مشترک آنها سعى بر اين دارند که نيازهاى آنها را از هر نوع وسايل مانند ماشين‌آلات، قطعات يدکى و نظاير آنها تهيه و در اختيار اعضاء قرار دهند.