موقع آبيارى و ميزان آب

معمولاً موقع آبيارى محصول در روستاها که از آب قنات‌ها و چاه‌هاى همگانى استفاده مى‌نمايند بستگى به مدار گردش آب و وجود آب کافى براى کشاروزى دارد زيرا که اغلب اتفاق مى‌افتد که زارع قادر نيست محصول خود را موقعى که گياه نياز به آب دارد آبيارى نمايد و معمولاً دفعات آبيارى محصولات بستگى به مدار گردش آب در هر روستا و دوره رويش گياه دارد، براى مثال در شرق کاشان تعداد دفعاتى که يونجه آبيارى مى‌شود ۱۴ مرتبه غلات ۷ مرتبه و پنبه و درختان ميوه ۱۰ مرتبه و محصولات تابستانى حدود ۹ بار در دوره رويش گياه مى‌باشد که البته گاهى باران در فصل بهار و پائيز نيز به امر آبيارى کمک مى‌نمايد.


البته به اين نکته بايد توجه داشت که ميزان آبى که جهت آبيارى به مزارع مى‌رسد کلاً به مصرف رشد گياه نمى‌رسد زيرا که موارد زيادى ديده مى‌شود که حتى در داخل کرت‌هاى زراعت نيز آب به‌هدر مى‌رود. به همين منظور لازم مى‌آيد که آب بيشترى به زراعت داده شده تا حتى‌الامکان گياه بتواند آب مورد نياز خود را تأمين کند. اين مورد را (Hansen در سال ۱۹۸۰) در کتاب اصول و کاربرد آبيارى تأييد نموده و معتقد است که ”آبيارى بارانى ۷۰% و در آبيارى سطحى فقط حدود ۵۰% از ميزان آب براى محصول مفيد واقع مى‌شود“.

شيوه‌هاى متداول آبيارى در ايران

روش‌هاى علمى آبيارى با توجه به توپوگرافى منطقه، ويژگى‌هاى خاک، تکنيک، نوع محصول، ميزان آب موجود و يا تهيه شده و سنت و رسوم از ناحيه‌اى به ناحيهٔ ديگر فرق مى‌نمايد. به‌طور کلى سه روش آبياري، سطحي، زيرزمينى و بارانى روش‌هاى اساسى آبيارى هستند که با اين روش‌ها آب به زمين به‌منظور رشد گياه اضافه مى‌شود. در مناطق خشک ايران عموماً آبيارى سطحى متداول است، اين روش به‌علت تداوم در فلات ايران براى سال‌هاى طولانى به‌صورت يک روش سنتى در ايران تلقى مى‌گردد. اگر چه در بسيارى نقاط روش‌هاى تهيه آب تغيير نموده ولى شيوه‌هاى آبيارى همچنان به‌طور سنتى باقى مانده است.


آبيارى سطحى معمولاً در روش‌هاى مختلفى اعمال مى‌شود که مهم‌ترين نوع آنها عبارتند از: آبيارى کرتي، آبيارى نشتى و آبيارى حوضچه‌اي.

آبيارى حوضچه‌اى

اين روش معمولاً جهت آبيارى درختان ميوه (انار) و انجير و برخى محصولات بهاره در منطقه مورد استفاده قرار مى‌گيرد. در اين روش آبياري، معمولاً مزرعه با مرزهاى نسبتاً محکم محصور مى‌شود و تقريباً به‌صورت حوضچه‌ درمى‌آيد. مساحت حوضچه معمولاً در رابطه با ميزان و شدت آب موجود تعيين مى‌شود شکل حوضچه‌ها به‌صورت مربع يا مربع مستطيل مى‌باشد. به‌طور کلى نفوذ‌پذيرى خاک و ميزان شدت جريان آب در انتخاب اندازه حوضچه‌ها مؤثر مى‌باشد. طول و عرض حوضچه‌ها از ۵×۱۰ متر تجاوز نمى‌نمايد. در اين روش آب به حوضچه وارد مى‌شود تا حدود ۱۰ سانتى‌متر در سطح بالا مى‌آيد. گاهى آبيارى حوضچه‌اى مدخل آب حوضچه دوم به‌جاى جوى اصلي، به حوضچه اول باز مى‌شود و آب از حوضچه اول وارد حوضچه دوم مى‌گردد. معمولاً کف حوضچه دوم را در سطحى انتخاب مى‌کنند که سطح آب حوضچه اول کاهش نيابد. اين سيستم آبيارى در صورت وجود آب زمين مى‌تواند براى آبيارى مفيد باشد.

آبيارى کرتى

آبيارى کرتى در سطح وسيعى مورد استفاده قرار مى‌گيرد و در اين روش زمين با مرزهاى موازى شبکه‌مانند تقسيم مى‌شود و قطعه زمين محصور بين چهار مرز را کرت مى‌نامند و عرض کرت‌ها بين ۲ تا ۳ متر و طول آنها ۵ تا ۲۰ متر متجاوز نمى‌نمايند. معمولاً طول مرزها بستگى به مساحت مزرعه دارد اصولاً در قطعه زمين‌هاى بزرگ طول مرزها تا حدود ۲۰ متر نيز ممکن است افزايش يابد ولى در قطعه زمين‌هاى کوچک محدوديت در طول با عرض زمين سبب کوچکى کرت مى‌شود (براساس مطالعه‌اى در مساحت زمين‌هاى زير کشت صورت پذيرفته ميزان متوسط مزارع در منطقه حدود ۱۲۰۰ متر مربع مى‌باشد.) در اين روش آب از جوى اصلى وارد نوار کرتى مى‌شود و به‌طرف انتهاء کرت و يا کرت‌ها جارى مى‌گردد و قاعدتاً سطح کرت بين دو مرز مى‌بايست مسطح و نسبتاً کم شيب باشد. در اين روش ارتفاعى از آب سطح کرت را مى‌پوشاند و مطابق اندازه‌گيرى که به‌عمل آمده شيب کرت‌ها از ۲ ـ ۴ در هزار تجاوز نمى‌نمايد. ارتفاع مرزها نيز حدود ۳۰ ـ ۲۰ سانتى‌متر مى‌باشد. مقدار آبى که به داخل يک کرت هدايت مى‌شود اصولاً در آبيارى پيشرفته با نوع خاک، اندازه کرت و نوع طبيعت محصول در رابطه قرار مى‌گيرد. ولى متأسفانه در ناحيه محدوديت آب در کرت معمولاً موقعى که سه‌چهارم کرت را از پوشانده است آب را مى‌بندند. البته اين روش آبيارى کرتى براى غلات کاربرد بيشترى پيدا مى‌نمايد.


مقدار شدت جريان آب نهر (جوي) در اين روش در روستاهاى مختلف فرق مى‌کند و کلاً به آب موجود بستگى دارد. زيرا آبى که وارد جوى آبيارى مى‌شود از قنوات، چاه‌ها و استخرهاى ذخيره آب تغذيه مى‌شود.


به‌طور کلى شدت کم جريان آب برخى از قنات‌ها معمولاً جهت آبيارى مناسب نمى‌باشد زيرا در بعضى روستاها شدت کم جريان آب باعث نفوذ آب در زمين، تبخير و به‌طور کلى باعث کم شدن آب در مسير مى‌گردد. بدين جهت آب‌هاى با شدت جريان کم را معمولاً براى ۶ تا ۲۴ ساعت در استخرهائى نگهدارى مى‌نمايند بعد از پر شدن استخر راه آب خروجى را باز مى‌کنند و آب با شدت و حرکت بيشترى در مسير جريان مى‌يابد.

آبيارى نشتى يا شيارى

اين روش معمولاً براى گياهانى که حساس هستند و آب نبايد ساقه آنها را بپوشاند مورد استفاده قرار مى‌گيرد. يعنى رطوبت از داخل شيار وارد منطقه ريشه گياه مى‌گردد و اين سيستم آبيارى معمولاً براى گياهانى انتخاب مى‌شود که نبايد ساقه آنها در زير آب قرار گيرد.


در اين سيستم آب معمولاً ۲/۱ تا ۳/۱ از سطح خاک را مى‌پوشاند و ۳/۱ تا ۴/۳ بقيه سطح زمين معمولاً خشک باقى مى‌ماند بدين جهت اين روش را کوژ و پشته نيز مى‌نامند.


در اين سيستم آبيارى آب در امتداد شيب در شيارهاى U و يا V مانند به آرامى جريان مى‌يابد که اين شيار را بانه مى‌گويند. عمق اين شيارها بستگى به نوع محصول دارد. مثلاً براى خيار و خربزه و احياناً هندوانه در حدود ۵۰ ـ ۳۰ سانتى‌متر مى‌باشد و مبراى و مو در حدود ۸۰ ـ ۱۰۰ سانتى‌متر مى‌باشد طول شيارها از ۱۰ تا ۲۵ متر براى مو و تا ۵ تا ۱۰ متر براى محصولات تابستانى تغيير مى‌کند و شيب اين شيارها بسيار ملايم و از ۴ در هزار تجاوز نمى‌کند.


معمولاً چند شيار مجاور به يک جوى متصل مى‌باشند و جوى نيز به نهر اصلى آب اتصال مى‌يابد. اين مجموعه را يک تخته مى‌نامند که آب از نهر اصلى به يک جوى فرعى که آن متصل به شيارها مى‌باشد وارد مى‌گردد و جريان آب ادامه مى‌يابد تا شيارها پر شوند.


روش ديگر آبيارى نشتى سيستم غلام گردشى است، اين روش که تقريباً شبيه روش کوژ و پشته مى‌باشد به‌جاى اينکه ابتداى هر شيار به جوى اصلى باز شده انتهاء هر شيار به ابتداى شيار مجاور متصل مى‌گردد. و آب به‌صورت يک جوى در شيارهائى که به‌طور مارپيچ آماده گرديده‌اند جريان مى‌يابد. اين سيستم آبيارى اصولاً بايد در اراضى نسبتاً مسطح باشد و يا اينکه زمين را براى اين منظور کاملاً تسطيح نمايند.