نخستين مرکز تمدن باستانى

شوش را در جنوب غربى ايران مى‌توان در حقيقت نخستين مهد تمدن باستانى ايران دانست چه از اوايل هزاره چهارم قبل از ميلاد تمدنى در اين ناحيه تکوين يافته است.


دشت شوش که بعداً ”سوسيانا“ و کمى پس از آن به‌نام خوزستان ناميده شده بنا به موقعيت جغرافيائى خود که در واقع از يک‌سو دنباله دشت بزرگ بين‌النهرين و از سوى ديگر در دامنه فلات ايران واقع شده، متأثر از دو تمدن و فرهنگ بزرگ است که يکديگر را تحت نفوذ قرار مى‌دادند: يکى تمدن و فرهنگ در جلگه بين‌النهرين ديگرى مدنيت داخله فلات ايران.


بين‌النهرين قرن‌ها تمدن شهرنشينى و فرهنگ مخصوص به خود را داشت و مردم اين جلگه با تفکر خاص خود پيوسته کوشش داشتند تمدن خويش را به ساير نقاط و مرزها نفوذ دهند، گرچه از سوى شرق کوه‌هاى زاگرس مانع نفوذ تمدن بين‌النهرين به داخل فلات ايران بود همچنين متقابلاً مشکلى براى ورود تمدن ايران به جلگه‌هاى مذکور محسوب مى‌شد ولى هر دو سعى در نفوذ تمدن خود به‌سوى ديگر کوه‌هاى زاگرس داشتند از اين‌رو دره‌هاى زاگرس و شوق قرن‌ها مورد توجه حکومت‌هاى ايرانى و بين‌النهرين بوده سرانجام عنصر ايرانى تمدن خود را بر اين سامان مسلط و غالب ساخت.


در شوش نوع سفال‌هائى که از دوران‌هاى اوليه به‌دست آمده، در نوع خود ممتاز بوده و با مرور زمان هم اين وضعيت تکميل گرديد و پيشرفت قابل توجهى نمود و بنا به‌عقيده پروفسور گيرشمن تمدن شوش به‌تدريج در ساير نقاط تسرى يافت از تشابهى که بين آثار و علائم مکشوفه در شوش و سيالک وجود دارد گيرشمن مى‌گويد که اين آثار مدنى از شوش به سيالک انتقال يافت. متجاوز از ۳۰۰ لوحه سنگى متعلق به ۲۳۰۰ الى ۱۷۰۰ سال قبل از ميلاد به‌دست آمده که معرف مدنيت شوش در زمان خود مى‌باشد. شوش در دوران عيلامى‌‌ها مرکز عمده تجارت بود. مقارن با ۳۰۰۰ سال قبل از ميلاد که در دشت شوش تمدن بزرگ عيلامى متأثر از بين‌النهرين پايه‌گذارى مى‌گرديد در داخل فلات هنوز زندگى عشيره‌اى و روستائى متفرق و پراکنده از هم استقرار داشت ولى رفته رفته فرهنگ و زندگى مدنى متفاوت از دو سو يکى از سوى جلگه‌هاى حاصلخيز ماوراءالنهر نظير ترکستان روس از شمال شرقى ديگر از سوى جلگه‌هاى معمور و آباد بين‌النهرين در جنوب غربى به داخله فلات نفوذ يافت و در داخله با انطباق با محيط جغرافيائى تغيير شکل داده و جلوه تازه‌اى به‌خود گرفت.


خصيصه جغرافيائى نفوذ تمدن در اين دروه آن است به همان نحو که بعضى از عناصر اين تمدن از خارج وارد نجد ايران مى‌شد متقابلاً از سوى مراکز تمدنى داخله نيز اثرات بعضى از تمدن‌هاى داخلى به خارج انعکاس مى‌يافت چنانچه تمدن سفالى در حدود نيمه دوم هزاره چهارم قبل از ميلاد در بين‌النهرين شمالى ظاهر گرديد اصل خود را از داخله ايران و از مرکز شناخته شده سيالک و حصار گرفته است.


بايد دانست پديده‌هاى جغرافيائى منجمله جهت‌گيرى رشته‌کوه‌هاى نقش عمده‌اى در ارتباط با خارج و سير تکامل سياسى و اقتصادى کشور دارا مى‌باشد. جهت‌گيرى رشته‌کوه‌هاى شمالى از سوى شمال راه را براى مردم هند و اروپائى Indo - Europeen جهت ورود به ايران مساعد ساخته و موجب شده است که مردم هند و اروپائى به‌سوى ايران روى آورند چه اولاً غنا و ثروت سرزمين‌هاى اين منطقه آنان را به اين سو کشانيد وانگهى حرکت به‌سوى جنوب را به‌علت وجود ارتفاعات هندوکش مناسب نيافتند.


نفوذ عناصر هند و اروپائى دوره تازه‌اى را در ايران از لحاظ مدنيت گشوده است و شعبه آريائى اين قوم پس از ورود به ايران (حدود ۳۰۰۰ سال پيش از ميلاد) و تسلط مناطق و اماکن قابل زيست تمدن خود را بر اين مناطق تسرى دادند و نام خود ر ا به اين سرزمين نهادند.


در باب اينکه قبل از آمدن آرياها (يکى از شعب مردمان هند و اروپائي) به ايران چه مردمانى در ايران سکونت داشتند عقيده‌اى که از اين تحقيقات حاصل شده اين است که پيش از ورود آرياها به سرزمين ايران دسته‌هاى گوناگون با نژادهاى متفاوت ولى با تمدنى مشابه در ايران مى‌زيستند. در مغرب ايران مردمانى بودند موسوم به ”کاسى‌سو“ Cassissou که نژاد آنها معلوم نيست. در مازندران ”تپورى‌ها“ در گيلان ”آماردها و کادوسى‌ها“ در جنوب غربى عيلامى‌ها سکونت داشتند۱اجع به باقى قسمت‌هاى ايران عقايد مختلف است بعضى به اين عقيده‌ هستند که سواحل خليج‌فارس و بحر عمان از حبشى‌ها يا کليه از مردمان سياه‌پوست مسکون بودند وقتى آرياها به فلات ايران آمدند از حيث تمدن پست‌تر از همسايه‌هاى خود يعنى بابل و آشور بودند حتى چيزهاى زيادى از آنها اقتباس کردند چون بر بوميان غلبه و تسلط يافتند نخستين دولت را به‌نام ماد در ابتداءِ قرن هفتم قبل از ميلاد تأسيس نمودند.


(۱يلامى‌ها بر اساس آثار و مدارکى که به‌دست آمده قديمى‌ترين دولت را در ايران تشکيل داده‌اند که مرکز آن شوش در خوزستان بوده است. کلمه عيلام به‌معناى کوهستان است در گذشته به آن قسمت از سرزمينى اطلاق مى‌شد که کوهستان بود و قلمرو آن در عهود قديمه لرستان - خوزستان - پشت‌کوه - کوه‌هاى بختيارى را شامل مى‌شد. شوش مهم‌ترين شهر عيلام و چنانچه معلوم شد از قديمى‌ترين شهرهاى عالم محسوب مى‌شد (از تاريخ ايران قديم تأليف حسن پيرنيا سال ۱۳۱۰).