طراحى و ساخت فضاها به محيطى که انسان در آن زندگى مى‌کند و وجود خودش را در آن مى‌يابد حالت و ارزش مى‌دهد آنچه که محيطى مى‌نامند همچون صحنه نمايش است که ويژگى‌هاى صحنه آن بر نقشى که در آن ساخته و پرداخته مى‌شود اثر مى‌گذارد. ارتباط انسان با محيط زندگى خود يک ارتباط دو طرفه و دوسويه بوده و همسازگارى با آن آسايش بخش و ضايع کردن آن ملال‌آور مى‌باشد.


معيارها و منش‌هاى اخلاقى هر جامعه‌اى بر نحوه ساخت فضاهاى آن تأثيرگذار بوده و بدين ترتيب ساخت و سازهاى کالبدى محيط بر نقش و عملکردها اثرگذار مى‌باشد به گونه‌اى که عملکرد معماران و طراحان گذشته ايران در القاء معنويت متأثر از وحدانيت و حرکت به سوى کمال نقش مهمى داشته‌اند و در ساخت محيط پيرامون خود نماهائى کاربردى و متأثر از ارزش‌هاى ايدئولوژيکى را نه به مشابه فقط نماد بلکه به‌گونه‌اى مصرفى وزنده در اختيار جوامع خود قرارداده‌اند. در شهرهاى مناطق خشک مصالح به‌عنوان نمادى از توجه به محيط عرض اندام مى‌کنند. سقف‌ها مساکن با مخلوطى از کاهگل و نمک اندود مى‌شوند، درست مثل خميرى که آب در آن نفوذ نکرده و در سرماى حتى زير صفر يخ نمى‌بندد و به واسطه رنگ خود بيشترين گرماى تابشى را منعکس مى‌کنند به‌عنوان سمبل‌هاى توجه معماران سنتى به مصالح بومى و دريافت محاسن آنها قابل مشاهده مى‌باشند.


بافت و رنگ حاصل از مصالح سنتى منظرى هماهنگ و چشم‌نواز را به‌وجود مى‌آورد. کاربرد گل و خشت در مناطق بيابانى و خشک دلايل اقليمى و کاربردى و فنى داشته است زيرا در اين‌گونه مناطق هيچ نوع مصالح ديگرى در زير اشعه سوزان آفتاب در گرماى تابستان‌هاى اين مناطق به خوبى خشک خام و گل مقاوم نبوده و در فص سرما نيز عايق مناسبى براى جلوگيرى از انرژى گرمايشى درون فضاها مى‌باشد.


سهولت کاربرد اين مصالح و مقاومت خشت خام همراه با ملات گل از نظر فنى نسبت به آجر و ملات گل يکى از عمده دلايل استفاده از آن مى‌باشد. گل و خشت خام بعد از خشک شدن يک توده يک‌دست و مقاوم را به‌وجود مى‌آورند که در برابر گرما و تابش خورشيدى به‌صورت يک عايق حرارتى عمل مى‌کند. خشت به‌وسيله مصالح گلى در يکديگر اندود مى‌شده که متداول‌ترين آنها کاه‌گل يا سيمگل ... بوده است که البته به جاى خود آجر هم در مواردى استفاده مى‌شده (آجر چينى معمولاً در بادگيرها به بهترين شکل قابل مشاهده مى‌باشد).


براى پى‌سازى ساختمان‌ها از شفته آهک که مخلوطى از آهک و خاک بوده در بعضى از مناطق از شفته آهک که مخلوطى از آهک و خاک بوده استفاده مى‌کردند و براى اندود کردن کف بعضى از بناها از ساروج و بعضاً سرب نيز استفاده مى‌شده است.


بناهاى خشتى به‌علت يکپارچگى در مقابل زلزله نيز نسبتاً مقاوم مى‌باشند و يکى از دلايل روى آوردن به خشت ويژگى‌هاى مطلوب آن در منطقه مى‌باشد به‌گونه‌اى که عدم مقاومت مصالح ديگر همچون آجر (در مقابل شوره) و يا سنگ است (در مقابل گرما و سرماى شبانه روزي) را نداشته و به آسانى و ارزان در اختيار مصرف‌کنندگان قرار مى‌گرفته است.