غالباً خانه‌هاى سنتى در مناطق خشک ايران داراى زيرزمين‌هائى هستند که در فصول گرم سال مورد استفاده ساکنين قرار مى‌گيرند و اين خود به دليل آن است که ابنيه در دل خاک توسط پوسته ضخيم زمين اطراف خود محافظت مى‌شوند و به دليل اينکه حرارت خارج به سادگى داخل فضا نفوذ نمى‌کند حتى بعضى از مساکن را نيز در زيرزمين مى‌ساختند (ميمند در استان کرمان نمونه بارز اين نوع ساخت و ساز است) در قسمت‌هاى زيرزمينى خانه نوسانات درجه حرارت در طى شبانه روز بسيار کم بوده و در بسيارى از مناطق واژه‌هاى زيرزمين، سرداب، شوادان و شبستان معرف استفاده از زيرزمين‌ها هستند.

سرداب

يا زيرزمين‌هاى مناطق خشک که در طبقات زيرين خانه‌هاى اين مناطق ساخته شده‌اند به‌صورت يک يا دو اتاق زيرخانه را خالى کرده و آنها را به‌صورت دو طبقه در مى‌آوردند و معمولاً سقف آنها را با طاقى گچى و سنگى (طاق ضربدر) درست مى‌کردند و بعضاً اين زيرزمين‌ها را در کنار راهروئى که به آب انبار منتهى مى‌شد مى‌ساختند تا از طريق برودت تبخيرى برخنکى فضاى موجود افزوده شود.

شبستان

همان زيرزمين يا سرداب است که گاهى تمامى سطح زير طبقه همکف را در برگرفته و سقف آن حدود يک متر از سطح حياط بالاتر بوده و روشنائى و تهويه اتاق‌هاى شبستان از طريق پنجره‌هاى بين حياط و شبستان تأمين مى‌شده.

شوادان

يا شبادان فضائى به مراتب خنک‌تر از شبستان مى‌باشد و در مواقعى که هواى شبستان خيلى گرم و طاقت‌فرسا است ساکنين از شودان استفاده مى‌کنند. شوادان شامل اتاق يا اتاق‌هائى مى‌شود که حدود شش الى هفت متر پائين‌تر از سطح حياط واقع شده و به واسطه قرارگيرى در داخل زمين درجه حرارت آن برابر با معدل درجه حرارت ساليانه منطقه مى‌باشد (يعنى به‌طور متوسط ۲۵ درجه سانتى‌گراد) بعضى از شودان‌ها داراى اتاق‌هاى بسيار بوده و متناسب با نياز خانواده‌ها در فصول گرم مورد استفاده قرار مى‌گرفتند و معمولاً پله‌هاى ورودى آنها به قسمت‌هاى ايوان و شاه نشين اتاق‌ها و بعضاً حياط منتهى مى‌شده، جهت تأمين نور و روشنائى داخل فضاى شوادان‌ها کانال‌هاى عمودى تعبيه مى‌شده که قسمت نورگير آن در سطح حياط قرار داشته و حتى مابين شوادان‌ها در خانه‌هائى که در مجاور هم قرار داشتند و نسبت خويشاوندى يا قربتى نيز باهم داشتند کانال‌هائى تعبيه مى‌شد تا از اين طريق نه تنها خانه‌ها از زير زمين با هم مرتبط مى‌شدند بلکه از طريق آنها تهويه هوا نيز صورت مى‌گرفت.


يک شبستان مسجد جامع نائين
يک شبستان مسجد جامع نائين