يخدان يا يخچال۱

(۱) اين بخش در بعضى از منابع به ”گودال اصلي“ نيز معرفى شده است.


يخدان به‌صورت حفره‌اى در درون زمين و در کنار استخر معمولاً پشت ديوار شرقى حفر مى‌شده و داراى سقفى گنبدى و ديوارهاى گلى بوده و کف آن چاهى قرار داشته که آب‌هاى حاصل از ذوب يخ به درون آن هدايت مى‌شده (البته پلکان‌هائى با سنگ يا آجر و ملات ماسه آهک يا گچ نيز در ورودى يخدان تا کف آن با شيب بسيار تند ساخته مى‌شده تا امکان رفتن به کف گودال فراهم باشد) يخى که در استخرها ايجاد مى‌شد پس از شکستن به داخل يخدان‌ها منتقل مى‌گرديد، کف يخدان‌ها با کاه و در بعضى نواحى با ”نى‌“ پوشيده مى‌شد تا يخ تماس مستقيم با کف يخدان نداشته باشد در بين لايه‌هاى يخ نيز از کاه يا پوشال قرار مى‌دادند تا يخ‌ها به هم بچسبند و جدا کردن آنها از هم آسان باشد. عمليات يخ‌سازى در فصل سرد سال با پر شدن يخدان چندبار تکرار مى‌شد و پس از پرشدن در ورودى آن را با آجر و خشت و گل مى‌بستند.


يخچال‌ها بيشتر در مناطقى احداث مى‌شدند که حداقل ده تا بيست شب داراى يخبندان بوده و معمولاً استخر اين يخچال‌ها با آب قنوات در ساعات پايانى شب آبگيرى مى‌شد و به‌تدريج قشرى از يخ روى آب بسته مى‌شدند و با سوراخ کردن سطح يخ منجر به خروج آب‌هاى سطوح زيرين يخ نشده و بدين وسيله قطر يخ را افزايش مى‌دادند و اين کار را چندين بار تکرار مى‌کردند تا تمامى آب استخر منجمد شود وقتى يخ به ضخامت مناسب مى‌رسيد آن را شکسته و با چنگک‌هاى مخصوص در قطعات مختلف آن را بيرون آورده و به درون يخدان منتقل مى‌کردند۱.


(±خچال‌هاى بدون طاق بيشتر در اصفهان بنا شده که اين نوع شامل يک ديوار سايه‌انداز بلند و يک استخر بزرگ و يخدان بدون سقف بوده است.


نمونه‌اى از يخچال‌ها و ديوارهاى آن
نمونه‌اى از يخچال‌ها و ديوارهاى آن
نمونه‌اى از يخچال‌ها و ديوارهاى آن
نمونه‌اى از يخچال‌ها و ديوارهاى آن

پلان يخچال ميبد در استان يزد با سقف مدور
پلان يخچال ميبد در استان يزد با سقف مدور

يخچال‌ها براساس نوع ساخت و کارکرد نيز به سه دسته اصلى تقسيم مى‌شوند:


۱. يخچال‌هاى گنبدي


۲. يخچال‌هاى زيرزميني


۳. يخچال‌هاى بدون طاق


يخچال‌هاى گنبدى که روى مخزن يخ آنها يک گنبد بزرگ خشتى قرار مى‌دادند بيشتر در مناطق خشک خصوصاً حاشيه کوير و شمال شرق کشور ديده مى‌شوند و به ”يخچال‌هاى گنبدي“ معروف بودند معمولاً طاق و گنبد آنها با خشت خام و به شکل مخروطى پلکانى ساخته مى‌شوند و به جهت افزايش مقاومت اين گنبدها و کاهش هزينه ساخت آنها ضخامت پوسته گند از پائين به بالا کاهش يافته و در نتيجه از وزن گنبد نيز کاسته مى‌شود از بيرون گنبد اين يخچال‌ها به‌صورت پله‌اى مى‌باشد که تعمير و نگهدارى آنها آسان‌تر و به واسطه وجود اين پلکان‌ها بسيار راحت انجام مى‌شد و از طرفى سقف بلند آنها باعث نفوذ گرماى کمترى به آنها مى‌‌شده است.


يخچال‌هاى زيرزمينى متعلق به نواحى شمالى مرکزى ايران همچون تهران، ساوه، زنجان و ... است و بخش عمده‌اى از اين يخچال‌ها در داخل زمين قرار داشته‌اند و سقف آنها غالباً آجرى از نوع طاق و تويزه٭ و طاق آهنگ٭٭بوده و نوع ديگر يخچال‌ها بدون طاق بوده که شامل يک ديوار سايه‌انداز و بلند و يک استخر بزرگ بوده که نمونه‌هاى آن بيشتر در اصفهان بنا شده است.


٭ طاق‌هاى شبيه به نيمه استوانه که با آجر يا خشت ساخته مى‌شده و داراى دنده‌هاى قوسى شکل در داخل خود به نام ”تويزه“ معروف بوده است.


٭٭ هرگاه چهار تويزه (دنده‌هاى قوسى شکل) را روى چهار پايه طاق بزنند و سپس مابين تويزه‌ها را با آجر خشت پر کنند اصطلاح ”طاق کلنبه“ به‌کار مى‌رود.