يخچال در شهرهاى جنوبى البرز و شمال کوير شمال خراسان و جنوب کوير و هر جائى‌که حداقل در طول سال حدود ۲۰ روز يخبندان داشته ساخته مى‌شدند، ليکن غالباً برخلاف آب‌انبارها کمتر در درون بافت شهرها استقرار يافته و غالباً در بيرون شهرها و در فضاهاى باز که بهره‌مند از جريانات هوا بوده‌اند ساخته شده‌اند، البته گذر ايام اين پديده جالب در ساختار معمارى سنتى ايرانى را نيز دستخوش تهاجم قرار داده و با ايجاد کارخانه‌هاى يخ قالبى و ازدياد يخچال‌هاى خانگى به‌دست فراموشى سپرده است و بعضاً در درون ساخت و سازهاى شهرى حل کرده و اثرى نيز از آنها باقى نمانده است (به‌طور نمونه بسيارى از يخچال‌هاى تهران مثل باغ فريد، محمديه شميران، چيذر، کشتکار ...)؛ يخچال‌ها را معمولاً در زمين گود بنا مى‌کردند و بر روى آنها سقفى مخروطى شکل مى‌ساختند و در زمستان‌ها يخ را در آنها انبار مى‌کردند تا در تابستان آن را به مصرف برسانند اين يخ که از آب انداختن در برکه‌هاى مجاور يخدان‌ها در شب‌هاى زمستان به‌دست مى‌آمد در يخدان‌ها نگهدارى شده و براى مصرف در تابستان ذخيره مى‌شد؛ اکثر يخچال‌ها داراى سقفى گنبدى يا مخروطى شکل و ارتفاع زياد بودند و معمولاً هم از خشت ساخته مى‌شدند.


يخچال مؤيد کرمان و ديوار سايه‌انداز آن
يخچال مؤيد کرمان و ديوار سايه‌انداز آن

يخچالى در سبزوار
يخچالى در سبزوار

از نظر ساخت، اجزاء تشکيل‌دهنده يخچال‌ها عبارتند از:


۱. ديوارها

۲. استخر، آبگير، چاله يا يخ‌بند

۳. يخ‌دان يا يخچال يا گودال اصلى مسقف.

ديوارها

اولين اجزاء يخچال‌ها يعنى ديوارها شامل دو گروه ديوارهاى اصلى و فرعى به شرح ذيل مى‌شوند:


۱ . ديوارهاى اصلى يا ديوار بزرگ (سايه‌انداز)

اين ديوارها غالباً از گل‌خام (چينه) به ارتفاع تقريبى ۱۰ متر ساخته مى‌شدند که البته برحسب موقعيت مکانى و امکانات ساخت اين ارتفاع در مناطق مختلف تفاوت‌هائى را نشان مى‌دهد (به‌طورى‌که ارتفاع يخچال محمديه شميران حدود يازده متر بود) و بعضى از ديوارها نيز بين ۴ تا ۶ متر يا حتى کوتاه‌تر نيز ساخته مى‌شدند.


نکته مهم در ارتباط با ارتفاع ديوارها نسبت مستقيم ارتفاع با ميزان توليد يخ در آنها است بدين معنا که هرقدر ارتفاع ديوارها بيشتر باشد ميزان توليد يخ آنها نيز بيشتر مى‌شود. طول ديوار اصلى نيز به‌عنوان يک فاکتور مهم بستگى کامل به ميزان توليد يخ و سطح يخبندان يخچال دارد؛ ديوارهاى اصلى به‌منظور جلوگيرى از تابش خورشيدى در امتداد شرقى - غربى ساخته مى‌شدند.


۲ . ديوارهاى فرعى يا جانبى (شمالى - جنوبي)

اين ديوارها در دو انتهاى ديوار اصلى و با طول و ارتفاع کمترى و با جهت شمالى - جنوبى ساخته مى‌شدند و در واقع اين ديوارها مانع تماس تابش خورشيدى با سطح يخ‌دان در صبح‌ها و بعدازظهرها بوده‌اند اين ديوارها يا در جلوى يخدان يا در پشت آن قرار مى‌گرفتند.

استخر يا چاله۱ يا يخ‌بند

اين قسمت يخچال‌ها به‌صورت گودالى به طول چندمتر (البته طول گودال چند متر کمتر از طول ديوارهاى اصلى و عرض آن کمتر از ديوار فرعى بوده) ساخته مى‌شد و عمق اين گودال‌ها نيز براساس روزهاى يخبندان و شرايط جغرافيائى متفاوت بوده و کف آنها از طريق اندود کردن نفوذناپذير شده (به‌طورى که در يزد کف آنها با آهک و ساروج و در بعضى نقاط با گل رس اندود مى‌کردند).


(۱) واژه‌هاى حوضچه و آبگير نيز به آنها اطلاق مى‌شود.