نمونه‌اى از برکه در بندرلنگه با رنگ سفيد بدنه
نمونه‌اى از برکه در بندرلنگه با رنگ سفيد بدنه

در بيشتر مناطق کشور سقف آب‌انبارها را کروى مى‌سازند و البته در بعضى موارد نيز شکل مخروطى به‌صورت پلکانى يا مفرس يا شبيه به گنبد ”ر ُک“٭ مخروطى نيز ساخته شده است؛ بعضاً نيز ديده شده که روى سقف کروى با زدن طاق‌هاى کوچک‌تر سقف مسطح نيز ايجاد شده است (نمونه آن آب‌انبار ميرزا مقيم در کاشان مى‌باشد).


٭ ”ر ُک“ گنبدهائى را گويند که به‌صورت هرمى يا مخروطى ساخته مى‌شوند.

گاهى اوقات نيز آب‌انبارها به‌صورت مجموعه‌اى از چند آب‌انبار در کنار هم ساخته مى‌شوند که به دوقلو يا سه‌قلو معروف هستند (مانند آب‌انبار سه قلوى معروف شهر نائين که از سه آب‌انبار معصوم خاني، حاج حسين و عبدالحسين ساخته شده است).


آب‌انبار سه قلو نائين، مشتمل بر سه آب‌انبار کنار هم
آب‌انبار سه قلو نائين، مشتمل بر سه آب‌انبار کنار هم

بادگير در آب‌انبار وخيشخان

در آب‌انبارها دريچه‌اى جهت تهويه هوا روى بام مخزن يا بادگير آن تعبيه مى‌شد به‌طورى که در آب‌انبارهاى ايران مرکزى مخازن داراى دو يا چهار يا بعضاً شش بادگير بوده‌اند (نمونه بادگيرها آب‌انبارها عصر قاجارى يزد) که علاوه بر تهويه هواى داخل باعث خنکى آب آن نيز مى‌شدند.


در بعضى از مناطق جنوبى ايران به‌ويژه سواحل جنوبى کشور که برکه استفاده مى‌شده تهويه هوا توسط بازشوهاى ورودى و پنجره‌هاى اطراف مخزن تأمين شده که البته اين بازشوها هم سطح کف زمين مجاور بوده و دليل اين هم سطحى بازشو با فضاهاى اطراف آبگيرى اين برکه‌ها از طريق فضاهاى مجاور مى‌باشد، از اين‌رو گرد و غبار نيز به‌راحتى وارد مخزن اين‌گونه برکه‌ها مى‌شود و از طرفى به واسطه رطوبت نسبتاً زياد هوا در اين مناطق تبخير زيادى در داخل مخزن صورت مى‌گيرد و تهويه هوا باعث خنک شدن آب مخزن همچون ساير مناطق خشک کشور نمى‌شود. بنابراين از آب خنک در اين مناطق خبرى نيست. نبايد از اين نکته غفلت نمود که در بعضى از مناطق ايران به جاى عنصر بادگير از پديده‌اى خاص به‌نام خشتخان استفاده مى‌شود که خود نوعى بادگير حفره‌اى مى‌باشد.


آب‌انبار با دو گنبد و پنج بادگير در کيش
آب‌انبار با دو گنبد و پنج بادگير در کيش


آب‌انبار شش بادگير در يزد
آب‌انبار شش بادگير در يزد

در ساخت آب‌انبارها مکان‌يابى و مصالح به‌کار رفته در آنها کاملاً منطبق بر محيط و شرايط اقليمى بوده و هريک با توجه به اسلوب صحيح و برگرفته از نيازها و مصالح موجود به بهترين وجه ساخته شده‌اند. به‌طور مثال زمين آب‌انبارها را در جائى انتخاب مى‌شدند که تحمل وزن ديوارهاى سنگين مخزن و طاق و همچنين آب ذخيره شده در داخل مخزن را داشته باشند و در نتيجه در زمين‌هاى نفوذناپذير آب‌انبارها را مى‌ساختند از جمله ويژگى‌هاى مهم در ساخت آب‌انبارها قراردادن آنها در داخل زمين بوده که در برابر زلزله مقاوم‌تر بوده و آسيب کمترى مى‌ديدند، هم به‌طور طبيعى آب‌هاى شيرين موجود در منطقه همچون آب نهرها و قنوات بر آنها سوار بوده و نياز به نيروى مضاعف جهت انتقال نداشته‌اند و از طرفى نوسانات حرارتى در داخل زمين به‌ويژه در اعماق ۵/۶ مترى با معدل درجه حرارت ساليانه سطح زمين برابر بوده و به همين دليل آب‌انبارهاى قديمى در زمستان‌ها يخ نمى‌زده و در تابستان‌ها نيز بسيار گوارا مى‌باشند.


کف آب‌انبارها را معمولاً با شفته آهک يا ساروج و در بعضى موارد با لايه‌اى از سرب مى‌پوشاندند، بدنه و ديوارهاى آنها را نيز با آجر مخصوصى که در مقابل آب مقاومت داشته به‌نام ”آجر آب‌انبارى معروف بوده مى‌پوشاندند، که البته با توجه به شرايط مکان و امکان دسترسى به آجر يا سنگ در بعضى مناطق براى ديوار و حتى گنبدها از سنگ استفاده شده و در مناطق کوهستانى که دسترسى به چوب آسان بوده (در آب‌انبارهاى کوچک) از سقف‌هاى تير چوبى با پوشش حصير و کاه‌گل هم استفاده شده است.


بايد گفت آب‌انبارها با شکل‌هاى خاصى نيز در ايران وجود داشته از جمله در تايباد و جام در شرق خراسان که آب‌انبارها فاقد راهرو و راه‌پله خارجى بوده‌اند و آب را در مخزنى پله پله مى‌ريختند و از کنار آن و از روى پله‌ها آب برداشته مى‌شد.