مرزهاى آبى جنوب

موقع خليج‌فارس و بحر عمان در جنوب مطمئن‌ترين و بهترين موقع سياسى را براى مرزهاى جنوبى ايران فراهم ساخته است. خط ساحلى جنوب به طول ۱۸۸۰ کيلومتر شامل کرانه‌هاى شمالى خليج عمان (از گواتر تا تنگه هرمز) و تمام کرانه‌هاى شمالى خليج‌فارس و بخشى از اروندرود (شط‌العرب) از مصب آن تا دهانه نهرخين و مقسم‌المياه شط مى‌باشد که در حقيقت قسمت اعظم اين خط مرزى با دريا و بخش کوچکى مرز با شط مى‌باشد. گرچه دريا متعلق به همه مردم است ولى هر کشورى مى‌تواند بر آب‌هاى ساحلى خود حق حاکميت داشته باشد. حدود آب‌هاى ساحلى در کشورها متفاوت است و هر کشورى که با دريا مجاور است براى خود حدى را تحت حاکميت قائل است که حداقل آن از ساحل ۳ ميل دريائى مى‌باشد و حدود دريائى ايران در نشريه سال ۱۳۵۸ شرکت ملى نفت ايران ۱۲ ميل ذکر شده که کليه جزاير ساحلى و جزاير دور از ساحل را دربر مى‌گيرد.


مرز دريائى معمولاً از حد خزر و يا علامت و اثرى‌‌ که آب ساحلى در پائين‌ترين حد خود به‌جاى مى‌گذارد محاسبه مى‌شود. براى تعيين مرز دريائى معمولاً به دو طريق عمل مى‌شود، يکى آنکه اگر ساحل مستقيم و فاقد بريدگى‌هاى زياد باشد خطى فرضى به موازات خط مبداء (حد جزر يا حد آب ساحل در کمترين سطح) به عرض قلمرو دريائى (اين قلمرو دريائى متفاوت است) ترسيم مى‌شود و اين خط فرضى جديد مرز دريائى کشور محسوب مى‌گردد. منطقه محدود بين خط مبداء و خط فرضى جديد قلمرو دريائى کشور مى‌باشد. ولى اگر بريدگى‌هاى ساحلى زياد باشد در چنين صورت تعيين خط مرز دريائى در امتداد سواحلى که داراى صخره‌هاى بزرگ و جزاير متعدد کوچک است کار چندان آسانى نيست. چه اين عوارض در موقع جزر نمايان مى‌باشند و در موقع مد در زير آب قرار مى‌گيرند. مع‌الوصف نقاطى بر روى خط مبداء انتخاب نموده و اين نقاط به‌وسيله خط کمانى به‌هم متصل مى‌شود. خط فرضى که به موازات اين خط کمانى دور از ساحل (به عرض قلمرو دريائي) کشيده مى‌شود مرز دريائى خواهد بود منطقه بين خط کمانى و اين خط فرضى قلمرو دريائى کشور مى‌باشد. جالب آنکه هرگاه جزاير مسکونى باشند ولو بسيار کوچک پذيرفته شده که مى‌توانند براى خود قلمرو دريائى مخصوص داشته باشند.

مرزهاى شمالى

(مرز با شوروي) - ايران از سوى شمال با کشور اتحاد جماهير شوروى هم‌مرز است و خط مرزى ايران و شوروى که قسمتى از آن را مزر آبى درياى خزر و مرزهاى رودخانه‌اى جمعاً به طول حدود ۲۳۷۰ کيلومتر تشکيل مى‌دهد ابتداء به موجب عهدنامه گلستان (۱۲۲۸ ه.ق) مطابق با (۱۸۱۳ م) سپس به‌موجب عهدنامه ترکمنچاى (۱۲۴۳ ه.ق) مطابق با (۱۸۲۸ م) کاهش عمده‌اى يافته است و پس از جدائى قريب ۱۶۰ هزار کيلومترمربع از خاک ايران به‌موجب اين معاهدات حدود و مرزهاى ايران در سه منطقه تعيين گرديد.

منطقه شمال غربى

در اين منطقه از آذربايجان خط مرزى ايران و شوروى پس از جدائى بخش‌هاى خانات، بادکوبه، شيروان، شماخي، گنجه، شکي، طالش به‌موجب عهدنامه گلستان و با در نظر گرفتن حل اختلاف مرزى که در سال ۱۳۳۶ به‌عمل آمده از قره‌سوى سفلى در دامنه آرارات تا مصب رود آستارا ممتد است که رود ارس در قسمتى از مسير خود بخشى از اين مرز را تشکيل مى‌دهد.

حوضه درياى خزر

از مصب رود آستارا تا دهانه رود اترک در خليج حسين‌قلى مرز دريائى ايران با شوروى را تشکيل مى‌دهد و قسمت ايرانى درياى خزر از عهدنامه ترکمنچاى منطقه‌اى در جنوب خطى از دهانه رود آستارا در باختر تا خليج‌ حسين‌قلى در خاور مى‌باشد.

منطقه شمال شرقى ايران

خط مرزى در شرق درياى خزر و شمال خراسان در بسيارى از ادوار رود جيحون بوده است اما پس از معاهده ترکمنچاى و تسلط دولت تزارى به شهرهاى سمرقند، بخارا، خيوه، خوقند، تاشکند، مرو، عشق‌آباد و بخشى از سرخس مرزهاى ايران به حداقل کنونى خود افول يافت و به‌موجب قرارداد سال ۱۸۸۱ م (۱۲۹۹ ه.ق) مرز ايران با شوروى در شمال شرقى کشور از خليج حسين‌قلى در کنار درياى خزر تا دهانه ذوالفقار (نقطه سرحدى مشترک ايران و شوروى و افغانستان) ممتد مى‌باشد که رودخانه اترک بين خليج حسين‌قلى تا چات قسمتى از اين مرز را تشکيل مى‌دهد.

مرزهاى شرقى

افغانستان

ايران با افغانستان در طول خطى از دهانه ذوالفقار (نقطهٔ مرزى مشترک بين ايران و افغانستان و روسيه) در شمال تا کوه ملک‌سياه در جنوب (نقطهٔ مرزى با پاکستان) حد مشترک دارد. اين خط مرزى که حدود ۸۵۰ کيلومتر طول آن است قسمت شمالى آن توسط ژنرال انگليسى به‌نام ماکلين Mackline و انتهاى جنوبى آن (اطراف سيستان) توسط کلنل ماکماهون Mac Mahon انگليسى و باقى در سال ۱۳۱۴ شمسى با موافقت دولتين ايران و افغانستان به حکميت دولت ترکيه توسط سپهبد فخرالدين آلتاى مرزبندى و تعيين حدود گرديد.

پاکستان

مرز ايران و پاکستان زمانى‌که پاکستان ضميمه هند و از متصرفات انگلستان محسوب مى‌شد توسط مأموران انگليسى تحديد حدود گرديد و به‌موجب پروتکل‌هاى ۱۲۸۸ ه.ق (۱۸۷۱ م) و ۱۳۱۲ ه.ق (۱۸۹۵ م) با ابهاماتى چند اين مرز از رودخانه ماشکيد در کنار درياى عمان در جنوب تا کوه ملک‌سياه (نقطه مرزى ايران و افغانستان و بلوچستان) در شمال تعيين شد.


برطبق رقم مندرج در سالنامه آمارى کشور نقل از اداره جغرافيائى آرتش طول خط مرزى ايران و پاکستان حدود ۸۳۰ کيلومتر مى‌باشد.


بايد افزود که بلوچستان در اين منطقه در طول ادوار تاريخى کلاً جزءِ خاک ايران بوده است ولى با دسيسه‌هاى مختلف انگلستان منجمله بهانهٔ حفظ سرحدات هندوستان قسمتى از آن را از ايران منتزع و ضميمه متصرفات خود به‌نام بلوچستان انگليس کرد.

مرزهاى غربى (با ترکيه و عراق)

ايران از سوى غرب تا قبل از جنگ جهانى اول با دولت عثمانى هم‌مرز بود و مرزهاى کنونى ايران در غرب تا حدودى منطبق با مرزهاى قديمى ايران و عثمانى است که به‌موجب عهدنامه ارزروم در سال ۱۲۳۸ ه.ق (۱۸۴۳ م) بين ايران و عثمانى تعيين گرديد. پس از شکست و تجزيه دولت عثمانى بعد از جنگ جهانى اول و تشکيل دو دولت ترکيه و عراق ايران با دو کشور مذکور هم‌مرز گرديد ولى پيوسته بر سر مرزهاى غربى ايران چه در گذشته و چه در حال اختلاف و کشمکش‌هائى بين ايران و عثمانى و همچنين با دولت‌هاى جديدالتأسيس وجود داشته است، منجمله اختلاف بر سر مسئله اروندرود (شط‌العرب) مرز مشترک بين ايران و عراق را بايد ذکر کرد که به‌موجب قرارداد فى‌مابين در سال ۱۳۱۶ شمسى مقرر شده بود هر دو کشور ايران و عراق متساوياً حق کشتيرانى را در اروندرود خواهند داشت و عوايد حاصله از حق عبور کشتى‌ها که توسط دولت عراق اخذ مى‌شود به مصرف نگهدارى و بهبود امور شط برسد.


چون دولت عراق خود را پاى‌بند به اين قرارداد نمى‌بيند همواره بر سر آن اختلاف و کشمکش‌هائى وجود دارد.


در مورد مرز ايران با ترکيه چنين اختلافاتى وجود داشته است ولى سرانجام پس از مذاکرات طولانى در سال ۱۳۱۰ شمسى منجر به عقد قرارداد بين ايران و ترکيه گرديد.

مرز با ترکيه

با تشکيل دولت جديد ترکيه پس از جنگ جهانى اول ايران در غرب با آن کشور همسايه و هم‌مرز گرديد. جهت تعيين قطعى خط مرزى در سال ۱۳۱۰ شمسى (۱۹۳۲ ميلادي) قراردادى بين ايران و ترکيه توسط وزراءِ خارجه وقت دو کشور به امضاء رسيد.


برطبق اين قرارداد مرز ايران و ترکيه را خطى که از ملتقاى رودهاى ارس و قره‌سو در منتهى‌اليه شمال غربى ايران شروع و تا کوه دالامپر (نقطه سرحدى ترکيه و عراق) در جنوب ممتد مى‌باشد تشکيل مى‌دهد و طول مرزى ايران و ترکيه به نقل از سالنامه آمارى کشور سال ۱۳۵۶ (مأخذ اداره جغرافيائى آرتش) حدود ۴۷۰ کيلومتر مى‌باشد.

مرز با عراق

عراق از جمله کشورهائى است که بعد از جنگ اول جهانى در غرب ايران استقلال يافت و با ايران مرز مشترک پيدا کرد و خط مرزى ايران و عراق در واقع همان مرز قديمى ايران و عثمانى است که در جنوب از مقسم‌المياه اروندرود (شط‌العرب) شروع مى‌گردد سپس به‌سوى شمال از بيابان عبور کرده از داخل هورالعظيم مى‌گذرد، پس از پشت‌سر گذاشتن عارضه‌هاى متعدد جغرافيائى به جنوب دهلران مى‌رسد در اين ناحيه تا قصر شيرين (مقابل خانقين) خط مرزى ايران و عراق از پاى آخرين ارتفاعات ايلام مى‌گذرد پس از قصر شيرين از بخش کم‌ارتفاعى (۵۰۰ الى ۱۰۰۰ متر) گذشته به کوه دالامپر نقطه مرزى ايران و عراق و ترکيه مى‌رسد طول اين مرز حدود ۱۲۸۰ کيلومتر مى‌باشد.