دوران خوارزمشاهيان

خوارزمشاهيان (۵۲۱ - ۶۲۸ ه.ق) در دوره حکومت خود مرزهاى گسترده‌اى ايجاد کردند خاصه در زمان سلطان محمد حدود ايران از سوى شمال تا رودخانه سيحون و درياچه اورال گشترش يافت و در غرب مرز ايران تا همدان، کرمانشاه امتداد داشت، در مشرق تا رود سند ممتد بوده پيشاور از متصرفات ايران بوده است. از طرف جنوب شرقى مکران و سيستان و بلوچستان در قلمرو خوارزمشاهيان قرار داشت و از سوى جنوب خوارزمشاهيان با اتابکان فارس هم‌مرز بوده‌اند.

دوران ايلخانيان

در زمان ايلخانيان (۶۱۷ - ۷۳۶ ه.ق) حد غربى ايران تا رود فرات توسعه يافته از طرف شمال غربى تا مرکز آسياى صغير پيش رفت. کوه‌هاى قفقاز جزءِ قلمرو ايلخانيان قرار داشت، در شرق ايلخانيان تا مغرب غزنه پيشروى کردند و قسمتى از افغانستان امروزى را در تصرف داشتند و رودخانه جيحون سرحد شمال شرقى ايران را در دوره ايلخانيان تشکيل مى‌داد.

دوران تيموريان

در دوران تيموريان (۷۸۳ - ۹۱۱ ه.ق) وسعت ايران به منتهى درجه زمان خود رسيده است چه از يک‌سو در شمال شرقى تا ماوراءِ سيحون و شمال درياچه اورال جزءِ متصرفات ايران درآمد و از سوى ديگر تا کاشغر و رودخانه سند در شرق مرزهاى ايران گسترده شد، در شمال غربى تا ماوراءِ قفقاز جزءِ قلمرو ايران درآمد، در غرب نيز تا رود فرات از متصرفات ايران محسوب مى‌شد.

دوران صفويه

در عهد صفويان (۹۰۷ - ۱۲۴۸ ه.ق) عوامل تازه‌اى در نوسانات خطوط مرزى ايران مؤثر بوده است: يکى استقرار دولت عثمانى در آناتولى که بزرگ‌ترين رقيب ايران و مهم‌ترين عامل تغييرات مرزهاى غربى بود، ديگر روسيه تزارى کشور قدرتمند در شمال ايران، مهم‌تر از همه دولت‌هاى استعمارگر غربى چون پرتغال، هلند، انگلستان بودند که چشم طمع به سرزمين‌هاى مشرق زمين خاصه هندوستان دوخته بودند و در ناآرامى مرزهاى جنوبى کشور نقش مؤثرى داشتند، بالاخره عامل مذهبي، مذهب شيعه ايرانى و تسنن عثمانى‌ها را نبايد ناديده گرفت که هر يک از اين دو کشور به‌نحوى آنها را حمايت و تقويت مى‌کردند و موجب بروز اختلافات شديد مى‌گرديدند.


به هر حال ايران صفوى چنان در ميان قدرت‌هاى روس و عثمانى و مطامع غربى‌ها چون پرتغال و غيره محصور شده بود که جزءِ دوره چهل ساله حکومت شاه‌ عباس در باقى ادوار مرزهاى آن مدام در حال پس و پيشروى بوده است.


در دوران ثبات صفويه کشور ايران محدود مى‌شد از شمال غربى به رود جيجون از مشرق به قندهار تا حوالى چابهار، از شمال غربى به کوه‌هاى قفقاز، از غرب به رودهاى دجله و فرات در جنوب هم جزاير بحرين و سواحل غربى عمان جزءِ خاک ايران محسوب مى‌شده است.

دوران افشاريه

در دوران افشاريه (۱۱۴۸ - ۱۱۷۲ ه.ق) خاصه زمان نادرشاه افشار مشکلات دوران صفويه کم و بيش وجود داشت ولى نادر توانست با لغو قرارداد مربوط به مرزهاى غربى و شمال غربى مرزهاى خود را توسعه دهد تا جائى‌که بعضى سرحدات ايران از جهاتى به حدود زمان هخامنشيان بازگشت. از مشرق از رود سند هم گذشته به پنجاب و دهلى رسيد در شمال شرقى کليه خاک ترکستان تا حدود سيبرى جنوبى جزءِ قلمرو دولت نادرى درآمد و مرزهاى شمال غربى ايران را کوه‌هاى قفقاز تشکيل مى‌داد و ايالات جنوب رشته‌کوه‌هاى قفقاز در داخل خاک ايران قرار داشت.

دوران قاجاريه

به عهد قاجاريه (۱۲۱۰ - ۱۳۳۹ ه.ق) مسائل تازه‌اى در پهنه بين‌المللى ظاهر شد که مؤثر در نوسانات مرزهاى سياسى ايران بود که اهم اين مسائل عبارت بودند از:


- پيدايش نيروهاى تازه نفس و استعمارى انگلستان و فرانسه و رقابت دولت‌هاى استعمارگر در ايران و مشرق زمين.

- سياست جديد انگلستان مبنى بر ايجاد يک منطقه بى‌طرف بين ايران و هند.

- ضعف امپراتورى عثمانى و دخالت غربى‌ها در حل اختلافات ايران و عثمانى.

- قدرتمندى دولت روسيه و ميل آن به دسترسى به آب‌هاى گرم و آب‌هاى خليج‌فارس.

- مهم‌تر از همه ضعف سياسى و ادارى مملکت به‌خصوص بعد از آقا محمدخان و بى‌توجهى در برابر نفوذهاى خارجى.


اين مسائل و برخى مسائل ديگر سبب شد تا تحولاتى در منطقه صورت گيرد و مآلا تغييراتى در مرزهاى ايران به‌وجود آيد و مرزهاى سياسى ايران به نقطه افول خود برسد. از جمله موجبات تحول در مرزهاى سياسى ايران را در اين دوره مى‌توان مسائل زير دانست۱:


(۱أخذ - مقدمه بر جغرافياى انسانى ايران تأليف کاظم وديعى از انتشارات دانشگاه تهران ۱۳۵۳.


۱. انعقاد عهدنامه گلستان در سال ۱۲۲۹ ه.ق (۱۸۱۳ م) و قرارداد ترکمنچاى در سال ۱۲۴۳ ه.ق (۱۸۲۸ م) با دولت روسيه تزارى که بر طبق آن ايالات واقع در شمال رود ارس به رويه تزارى واگذار گرديد و نقاطى مانند ايروان و نخجوان و گوگچه در خارج از مرزهاى ايران قرار گرفت.


۲. عقب‌نشينى مرز ايران در شمال شرقى از سرزمين ترکمنستان تا بستر رود اترک الى سومبار (مرز کنوني) که منجر به از دست رفتن مرو، بخارا، سمرقند گرديد و برطبق قرارداد به دولت روسيه واگذار شد.


۳. عهدنامه صلح هرات با دخالت انگلستان در سال ۱۲۷۳ ه.ق که منجر به جدائى هرات از ايران و اعلام استقلال افغانستان گرديد۲.


(۲جمال واقعه بدين قرار است: زمانى‌که محمدشاه قاجار براى سرکوبى شورشيان افغان به هرات لشگر کشيد مواجه با تهديد ناوگان‌هاى کشور انگلستان در سواحل خليج‌فارس شد از اين‌رو ناچار شد از تصرف هرات چشم‌پوشى نموده هرات را رها و توجه را به‌سوى خليج‌فارس معطوف دارد.


۴. طرح ژنرال گلداشميت در مورد خط مرزى بلوچستان


۵. نظريه کميسيون سرحدى حکميت سيستان (۱۸۷۲ م) که مآلا سيستان شرقى جزءِ افغانستان اعلام شد.


۶. عهدنامه ارزروم (۱۸۴۷ م) درباره تعيين خطوط مرزى ايران و ترکيه تهيه شده توسط کميسيون تعيين خطوط مرزى مرکب از نمايندگان روسيه تزارى و انگلستان.


۷. طرح لرد پالمرستون Lord Palmereston در مورد تعيين خط عمومى سرحدات غربى که بر اثر آن مرز غربى ايران از آرارات تا خليج‌فارس به‌ طول ۷۰۰ مايل تعيين شد.


۸. حل اختلاف مرزى در سيستان به حکميت کلنل ماکماهون (دومين کميسيون).


۹. گسترش مرزهاى ترکيه تا پاى آرارات به‌هنگام گرفتارى‌هاى ايران از سال ۱۹۰۷ تا ۱۹۱۴.


۱۰. دخالت انگلستان در منطقه و به‌کار بردن نام بلوچستان انگليس.


۱۱. انقلاب اکتبر روسيه و روى کار آمدن دولت کمونيستى در آن کشور و الغاءِ دعاوى دولت تزارى توسط دولت لنين در سال ۱۹۱۸ و به‌هم خوردن تعادل قوا در جهان.


۱۲. انعقاد قراردادهاى مودت بين ايران و دولت‌هاى همسايه در فاصله سال‌هاى ۱۹۲۶ تا ۱۹۳۲ و به‌وجود آمدن دولت‌هاى مستقل افغانستان، ترکيه، عراق در مجاورت ايران.