خطوط مرزى خطوطى است قراردادى که به‌منظور تحديد حدود يک واحد سياسى بر روى زمين مشخص مى‌شود و مهم‌ترين عامل تشخيص و جدائى يک واحد متشکل سياسى از واحدهاى ديگر مى‌باشد. اگر اين واحد سياسى يک کشور باشد در آن‌صورت خطوطى که اراضى يک کشور را از کشور همسايه جدا مى‌سازد مرزهاى بين‌المللى ناميده مى‌شود. عبور از خطوط مرزى بين‌المللى بدون اجازه دو طرف مرز ممکن نيست مگر به‌موجب قوانين و مصوبات خاص. تعيين خطوط مرزى معمولاً طى دو مرحله انجام مى‌گيرد، مرحله اول تعيين حدود Delimitation که در آن مسير خط مرزى ضمن يک معاهده با موافقت دو دولت تعيين مى‌گردد، مرحله دوم مرحله نشانه‌گذارى است Demarcation در اين مرحله عمل نشانه‌گذارى خط مرزى بر روى زمين طبق مسير تعيين شده در موافقت‌نامه توسط يک کميسيون مرزى متشکل از نمايندگان دو طرف انجام مى‌گيرد پس از انجام اين دو مرحله است که سرزمين دو کشور تثبيت مى‌شود و حدود و قلمرو دو دولت مشخص مى‌گردد.


ايران به‌واسطه موقع جغرافيائى خود در جنوب غربى آسيا که بين سه قاره اروپا، آفريقا، آسيا واقع است رابطى است بين اين سه قاره و پلى است بين شرق و غرب. اين موقع جغرافيائى در وضع سياسى و نوسانات مرزى اين کشور همواره مؤثر بوده است چه هر نوع رابطه‌اى اعم از نظامي، سياسي، اقتصادى بين اين سه قاره برقرار مى‌شد ايران نمى‌توانست دور از اثرات آن باقى بماند. از جهات ديگر ايران که از قديم ميان کانون‌هاى مهد تمدن باستاني، چون حوزه شرقى مديترانه و بين‌النهرين در جنوب غربى و ماوراءالنهر در شمال شرقى و سند و پنجاب در جنوب شرقى قرار داشت، و رابطى بود بين اين کانون‌ها، ارتباط اين کانون‌هاى آباد و ثروتمند و متمدن عصر خود با هم، هرگاه که با خواست‌هاى توسعه‌طلبى همراه بود آسيبى به مرزهاى ايران وارد مى‌ساخت، در مقابل ايران که خود کانون مهد تمدن قديم بوده و قدرتى محسوب مى‌شد هميشه در حال افزايش نيرو و اعمال قدرت بوده است، از اين‌رو مرزهاى سياسى ايران در ادوار مختلف پيوسته دستخوش تحول بوده که گاهى توسعه پيدا مى‌کرد و زمانى کاهش مى‌يافت.


با وجود کوهستانى بودن ايران و با وجود عوامل بازدارنده‌اى چون بيابان ترکستان در شمال شرقى و خليج‌فارس و درياى عمان در جنوب ارتباط ملت‌هاى شرق و غرب از گذشته‌هاى دور از طريق ايران انجام مى‌شده و راه‌هاى بزرگ بازرگانى چون ”راه ابريشم“ از اين سرزمين مى‌گذشته است و ايران در طول تاريخ کهن خود همواره چهارراهى براى ارتباط ملت‌ها و کانون مهم برخورد افکار و عقايد دنياى قديم محسوب مى‌شد.


در عصر کنونى که ايران با کشورهاى متعددى همسايه است غالباً مواجه با مناقشات مرزى است تجربه نشان داده است کشورهائى که با همسايگان کمترى هم‌مرز هستند با اشکالات مرزى کمترى مواجه مى‌باشند در مقابل کشورهائى که به‌علت مجاورت با تعداد زيادى کشور همسايه با گرفتارى‌هاى سرحدى و مشکلات سياسى بسيار روبه‌رو مى‌باشند و ايران که در تمام مرزهاى شرقى و غربى خود با کشورهاى متعدد چه در گذشته و حال هم‌مرز بوده است در موقعيتى قرار گرفته که مسلماً نمى‌تواند مصون از خواست‌هاى متناقض مرزى باشد.


اهميت موقع جغرافيائى ايران زمانى بيشتر آشکار مى‌شود که ايران در کنار خليج‌فارس قرار دارد و سرتاسر سواحل شمالى آن را مرز با ايران تشکيل مى‌دهد. خليج‌فارس تنها راه ارتباطى منطقه با جهان خارج و درياى آزاد مى‌باشد و کشورهاى جهان غرب جهت مبادلات بازرگانى مخصوصاً رفع نيازمندى‌هاى نفتى خود پيوسته به ثبات آن چشم دوخته‌اند خصوصاً آنکه ايران بر تنگه هرمز يا گلوگاه خليج‌فارس مسلط است و کليه کشورهاى جهان علاقه‌مند به استفاده آزاد از اين تنگه مى‌باشند.


از ديگر اثرات موقع جغرافيائى ايران همسايگى با کشور قدرتمند شمالى است چه کشور ايران هميشه با خواست‌هاى متناقض و اعمال قدرت کشور مذکور مواجه بوده و بر اثر آن تا پيش از قرن اخير مرزهاى شمالى ايران پيوسته دستخوش تحولات بسيار بوده است و آخرين تحول در سال ۱۲۴۳ ه.ق صورت گرفت پس از کاهش وسعت مرزهاى ايران و جدائى بخشى از قلمرو کشور شکل خطوط مرزى ايران در شمال تثبيت گرديد.


درباره تحولات مرزهاى شمالى ايران در مبحث مرزهاى سياسى کنونى ايران در قسمت فهرست عکس‌ها و نقشه‌ها به تفصيل سخن گفته شده است.