نقشه

يکى از منابع اصلي، نقشه است که در شناخت محيط و مطالعات مختلف توسعه و عمران پايه و سرآغاز ساير فعاليت‌ها است. بنا به وسعت و حجم کار و نياز هر يک از مراحل مطالعه و برنامه و طرح تا اجراء و نظارت در مقياس‌هاى مختلف نقشه‌هائى با اطلاعات مناسب مورد بهره‌بردارى مى‌باشد (از مطالعه کلى و شناخت اجمالى منطقه تا طرح‌هاى تفضيلى و در مقياس اجرائى همه مستلزم تهيه نقشه مناسب است.

عکس هوائی

منبع ديگر عکس‌هاى هوائى مى‌باشد، که سال‌ها در شهرسازى و فعاليت‌هاى عمرانى مورد استفاده قرار گرفته است، قدمت عکسبردارى هوائى زياد نبوده و مقارن با پيدايش صنعت پرواز و هنر عکاسى است.


اولين گزارش کتبى اختراع عکاسى مربوط به آکادمى علوم و هنرهاى فرانسه در ۱۸۳۹ ميلادى مى‌باشد و گزارش قطعى پرواز هواپيما نيز مربوط به ۱۷ دسامبر ۱۹۰۲ توسط برادران رايت (Wright) بوده است و طبق گزارش‌هاى موجود اولين عکسبردارى هوائى به زمانى بين دو تاريخ ذکر شده در سال ۱۸۵۸ به‌وسيله Nadar از درون بالن انجام گرفته است.


با پيشرفت در صنايع شيميائى و تهيه فيلم‌هاى مناسب و تکنولوژى عکاسى با تحولات که در دوربين‌هاى عکسبردارى هوائى (از نظر سيستم اپتيکي) صورت يافت هواپيماهاى دور پرواز مجهز به دوربين‌هاى پيشرفته نيز گرديدند. در ابتدا عکسبردارى هوائى با فيلم‌هاى سياه و سفيد صورت مى‌گرفت، سپس فيلم‌هاى پانکروماتيک مطرح شدند و در اين اواخر عکس‌هاى رنگى مورد استفاده واقع مى‌شوند.


عکس‌هاى هوائى به‌دليل اينکه حاوى اطلاعات زيادى از زمين هستند به کمک آنها مى‌توان بدون تماس و کار گسترده ميدانى به شناخت نسبتاً جامعى از منطقهٔ مورد مطالعه دست يافت. معمولاً عکسبردارى هوائى به‌منظور تهيه نقشهٔ توپوگرافى انجام مى‌يابد، و مطالعهٔ کمى و کيفى سرزمين از اهداف بعدى است. از بررسى حوزهٔ نفوذ، محدوده شهر، تشخيص کاربرى‌هاى موجود، کيفيت ساختمان‌ها و بناهاى مسکوني، مطالعهٔ ترافيک و پارکينگ، مکانيابي، جهات توسعه، تراکم مسکوني، مراحل توسعه و رشد شهر، مکان‌هاى باستانى و تاريخى و همچنين برآورد جمعيت، با استفاده مناسب از عکس‌هاى هوائى ميسر است.


عکس‌هاى هوائى تصوير کامل از تمام عوارض ظاهرى است با بررسى عکس‌هاى تهيه شده در تاريخ‌هاى مختلف، نحوه گسترش و سير تحول فيزيکى قابل بررسى بوده و تشخيص علت وجودى هستهٔ اوليه شهر، راه‌هاى امکان‌پذير، سبک بنا و بافت شهرى (براساس عدم تجانس ساختمان‌ها) شناخته مى‌شود.


اطلاعات عمر و قدمت بنا با توجه به تراکم ساختمان‌ها، تعداد طبقات، ارتفاع و حجم ساختمان، سطح زيربنا به‌طور غيرمستقيم و با عکس‌هاى پوششدار به طريقهٔ ديد سه‌بعدى قابل تشخيص است.


در تشخيص ساختمان‌ها و کاربرى‌ها با استفاده از يک سرى نشانه‌هاى مشخص مثل بازارهاى سرپوشيده که داراى گنبدهاى متعدد رديفى هستند و بيمارستان‌ها که معمولاً داراى ساختمان‌هاى بزرگ در يک فضاى سبز بسته قرار دارند و نشانه‌هاى ديگرى به‌صورت غيرمستقيم قابل ملاحظه‌ هستند، مانند رابطهٔ بناها و تأسيسات، ابعاد و تناسب ساختمان‌ها و نحوهٔ استقرار آنها نسبت به يکديگر راهنماى استفاده‌کنندگان عکس‌هاى هوائى مى‌باشد. جهت برآورد جمعيت ساکن شهر با مشخص نمودن تعداد واحدهاى مسکونى متناسب با تعداد ساکنان و در نظر گرفتن متوسط بعد خانواده، امکان‌پذير است.


در مطالعهٔ حمل و نقل شهرى با تعيين تعداد اتومبيل‌هاى در حال حرکت و توقف، سرعت ترافيک، نسبت وسايل نقليه (سواري، باري، شخصى و عمومي) ظرفيت خيابان‌ها (از نظر رفت و آمد)، تنگناها، پل‌ها، روگذر و زيرگذر، نقاط راه‌بندان و انتخاب روش‌هاى مناسب براى آسانسازى ترافيک (مثلاً يک‌طرفه کردن خيابان‌ها)، تعريض معابر، احداث پارکينگ، نصب‌ پل‌هاى هوائى و ايجاد زيرگذر اصولي، از جمله امورى هستند که با کمک عکس‌هاى هوائى انجام آنها امکان‌پذير مى‌گردد، لازم به تذکر است که اين‌گونه عکس‌ها را در زمان‌هاى مختلف مى‌گيرند و با استفاده از تفاوت‌هاى موجود موارد گوناگون را تشخيص مى‌دهند.


با تعبير و تفسير عکس‌هاى هوائى پديده‌هاى زمين‌شناسى قابل مشاهده است و بسيارى از مواد زمين‌شناسى مهندسى که به‌منظور اجراء طرح‌هاى توسعهٔ شهرى و احداث تأسيسات بزرگى مانند سد و نيروگاه داراى اهميت است با استفاده از عکس‌هاى هوائى قابل بهره‌بردارى مى‌باشند.


عکس‌هاى هوائى در ژئومورفولوژى ساختمانى که بيشتر به تشخيص ساختمان ناهموارى‌ها مى‌پردازد (همچون بررسى شکل ظاهرى ناهموارى‌ها، اشکال شيب، امتداد طبقات، گل‌ها، شبکه‌ٔ زهکشى و شناخت سنگ‌هاى تشکيل‌دهندهٔ بيرون‌زدگى‌ها) مورد استفاده فراوان دارد.


مطالعهٔ مناطق کوهستانى برفگير و محاسبه ميزان پوشش برف و ذوب آن و ساير پارامترهاى مؤثر در پيش‌بينى آب‌هاى جارى و کنترل آب و ارزيابى سفره‌هاى زيرزمينى با عکس‌هاى هوائى قابل انجام است.


يکى از کاربردهاى با ارزش عکس‌هاى هوائى در بررسى و تشخيص تجانس بين مناطق مختلف شهرى است که داراى ويژگى‌هاى اکولوژيکى مشابه هستند. اين مورد به کاربرى خاص اختصاص دارد.


بهره‌بردارى از عکس‌هاى هوائى مستلزم آشنائى با مبانى اوليه تفسير عکس است که خوشبختانه امروزه در اغلب رشته‌هاى دانشگاهى علوم کاربرى زمين، آموزش تفسير عکس‌هاى هوائى و ماهواره‌اى به‌صورت ۲ تا ۵ واحد درسى ارائه مى‌شود.


در کاربرد عکس‌هاى هوائى ضمن آشنائى با مبانى و اصول تفسير از جمله شناخت عوامل مؤثر و تعيين‌کننده تفسير مثل:


منبع نور، اشياء، فيلم و دوربين عکسبردارى هوائي.

منبع نور

خورشيد منبع اصلى نور است که پرتو الکترومغناطيسى را منتشر مى‌سازد با توجه به طول‌موج‌هاى مختلف تشعشع خورشيد، مقدار زيادى از نور به‌وسيله اتمسفر جذب مى‌گردد و نورى که به‌رنگ‌هاى متنوع ديده مى‌شود طيف قابل رؤيت نور خورشيد مى‌باشد.

اشياء و پديده‌هاى طبيعى و مصنوعى روى زمين

ميزان دريافت نور در پديده‌هاى مختلف زمين متفاوت بوده و شرايط جنس، رنگ و نوع عناصر در ميزان دريافت و بازتاب نور تأثير مستقيم داشته و خود پايه تشخيص عوارض از يکديگر است.

فيلم و دوربين عکسبردارى هوائي

فيلم و عکس از نقطه‌نظر قشر حساس از مهم‌ترين و پيچيده‌ترين عواملى است که مى‌تواند نسبت به بخش‌هاى مختلف طيف نورى حساس بوده و داراى سرعت مشخص باشد و دوربين عکسبردارى و عامل تعيين‌کننده آن عدسى‌ها، فاصله کانونى و زاويه ديد، در دقت و وضوح تصوير قابل توجه است. شناخت اشياء و عوارض از جمله، شکل، اندازه، رنگ، سايه، نقش، تن، نحوهٔ استقرار و همجوارى عوارض و بافت و آگاهى از زمان عکسبرداري، تفاوت عکسبردارى در فصول مختلف سال، (و همچنين در مواردى آشنائى با ابزار و وسايل تفسير) از جمله عوامل مهم شمرده مى‌شوند ولى آنچه از همهٔ موارد ياد شده اهميت بيشترى دارد، تجربه و ممارست در تفسير عکس‌هاى هوائى است.