مفهوم برنامه‌ريزى و انواع


”برنامه‌ريزى يک جريان آگاهانه است که به‌منظور دستيابى به اهداف معين و مشخص، انجام يک سلسله اقدامات و فعاليت‌هاى مرتبط با يکديگر را در آينده پيش‌‌بينى مى‌کند“.* در اين تعريف چند مفهوم گنجانده شده است که بيانگر فرآيند و ابعاد مختلف يک برنامه مى‌باشد.


* معاونت برنامه‌ريزى و ارزشيابي، سازمان برنامه و بودجه، تعاريف اقتصادي، اجتماعى واژه‌هاى برنامه‌ريزى و بودجه‌ريزي، سال ۱۳۶۱.


اولاً: يک جريان است، نه يک عمل مقطعى و يا يک سند تدوين‌شده، برنامه‌ريزى يک امر مستمر و مجموعه‌اى از فعل و انفعالات پيچيده در زمينه جمع‌آوري، انتخاب و بررسى و قضاوت، تعيين اولويت‌ها و ابتکار شيوه‌هائى است که دستيابى به اهداف موردنظر را ميسر مى‌سازد.


ثانياً: جريان برنامه‌ريزى انتخاب منطقى شقوق مختلف سياست‌هاى گوناگون است که به‌منظور تحقق اهداف تعيين‌شده، وضع مى‌شوند.


ثالثاً: برنامه‌ريزى يک سلسله فعاليت‌ها و اقداماتى است که بايد در آينده صورت‌پذير اين سلسله فعاليت‌ها بايد از يک‌طرف با يکديگر هماهنگى داشته باشند و از طرف ديگر متناسب با اهداف برنامه، تنظيم شده باشد.


رابعاً: برنامه‌ريزى اهدافى را دنبال مى‌کند که سلسله فعاليت‌هاى آينده متناسب با اين اهداف تعيين مى‌گردند.


به‌ طورکلى در برنامه‌ريزى بايد به اين سؤالات پاسخ داد: کي؟ چه‌وقت؟ چرا؟ کجا؟ چه؟ کدام و چطور؟


اولين قدم در برنامه‌ريزى آگاهى از مسائل و مشکلات موجود و شناسائى نقاط ضعف و قوت گذشته مى‌باشد و در حقيقت، تعيين اهداف واقع‌بينانه يک برنامه، بستگى تام به اين آگاهى و شناخت دارد، برنامه‌ريزى به‌منظور ترسيم وضع مطلوب و تعيين اهداف، نيازمند تشخيص صحيح وضعيت و فرصت‌هاى موجود مى‌باشد.


دومين قدم در تعيين و طراحى يک برنامه، تعيين اهداف و مقاصد برنامه است اين اهداف نتايج مورد انتظار و زمان رسيدن به آن و جنبه‌هائى را که بايد مورد تأکيد قرار گيرد، معين مى‌سازد و جهت رسيدن به اين اهداف است که استراتژى‌ها، سياست‌ها، اقدامات و فعاليت‌هائى صورت مى‌گيرد.


با توجه به توضيحات فوق، برنامه را مى‌توان برحسب اهداف، شرايط موجود جامعه و نوع مسائل و مشکلات، نظام تصميم‌گيري، مدت‌زمان لازم جهت اجراء، چگونگى اجراء و... به انواع گوناگون تقسيم نمود.


از جمله تقسيم‌بندى‌هائى که از برنامه‌ريزى با توجه به حيطهٔ عمل آن صورت گرفته مى‌توان به موارد زير اشاره نمود:


- برنامه‌ريزى ملى

- برنامه‌ريزى منطقه‌اي

- برنامه‌ريزى شهرى

- برنامه‌ريزى روستائى


تقسيم‌بندى ديگرى که به‌وسيلهٔ صاحب‌نظران ارائه شده است به‌شرح زير مى‌باشد:


- برنامه‌ريزى توسعهٔ اقتصادي

- برنامه‌ريزى توسعهٔ انسانى

- برنامه‌ريزى به اعتبار مالکيت سياسي

- برنامه‌ريزى به اعتبار دورهٔ زمان اجراء

- برنامه‌ريزى به اعتبار نحوهٔ اجراء

- برنامه‌ريزى به اعتبار وسعت و انجام برنامه

- برنامه‌ريزى به اعتبار پوشش جغرافيائى

- برنامه‌ريزى به اعتبار هدف.

تعريف برنامه‌ريزى در ارتباط با جوامع روستائى

برنامه‌ريزى عبارت است از تشخيص و تعيين امورى که در جهت توسعه و پيشرفت مناطق روستائى بايد انجام پذيرد و تعيين زمان انجام اين امور جهت دستيابى به‌هدف يا اهدافى مشخص. از اين تعريف مى‌توان استباط کرد که برنامه‌ريزى فرآيندى است که با اتخاذ تصميم نياز دارد و اين تصميم‌گيرى خود در ارتباط با ساير سطوح تصميم‌گيرى که درجهت ادارهٔ يک نظام يا سيستم مملکتى انجام مى‌گيرد، مى‌باشد. به‌طور خلاصه اين تصميمات را در سه گروه:


- تصميمات مربوط به تعيين خط و مشى‌هاى کلى

- تصميمات مربوط به برنامه‌ريزى

- تصميمات مربوط به‌نحوهٔ اجراءِ برنامه‌ها


تقسيم نمود و ارتباط آنها را به اين شکل نشان داد.


عوامل مهم برنامه‌ريزى روستائى

جوامع روستائي، به‌ويژه در کشورهاى در حال توسعه، معمولاً به‌صورت جوامع همگنى درنظر گرفته مى‌شوند که جمعيت ساکن در آنها (روستائيان) داراى خصوصيات زير مى‌باشند:


- از نظر اقتصادي: سطح پائين درآمد، سطح پائين توليد، سطح پائين تکنولوژى و سطح پائين استاندارد زندگي.

- از نظر اجتماعي: همبستگى زياد عاطفى و اجتماعي، مقاومت در مقابل هرگونه تغيير، سنت‌گرائى و...

- از نظر سياسي: دنباله‌روي، عدم شرکت فعال در تصميم‌گيرى‌هاى سياسى فقدان بينش سياسى و....

اهداف برنامه‌ريزى روستائى

”اوروين“ شايد از جملهٔ اولين کسانى باشد که به برنامه‌‌ريزى روستائى توجه نمود. وى در سال ۱۹۴۴ در کتاب معروف خود چهار هدف عمده برنامه‌ريزى روستائى را مطرح مى‌نمايد:


۱. ايجاد فرصت‌هاى اشتغال در روستا

۲. بالابردن سطح زندگى در روستاها

۳. توجه به عقب‌ماندگى زندگى اقتصادى و اجتماعي

۴. جلوگيرى از تخريب مناظر زيبا و طبيعى روستا و حفظ زيبائى روستاها.


به طورکلى يکى از اولين و مهم‌ترين خصايص هر برنامه‌ريزى اهداف آن است و در مورد برنامه‌ريزى روستائى هم همه انديشمندان و متخصصين برنامه‌ريزى روستاهائى اهداف اساسى اين نوع برنامه‌ريزى را رفاه ساکنان روستا و حفظ محيط زيست روستاها مى‌دانند. به طورى‌که در قطعنامهٔ کنفرانس جهانى نيز هدف عمده توسعهٔ روستائى ”ريشه‌کن کردن فقر، گرسنگى و سوءِ تغذيه“ آمده است.


و بالاخره، در گردهمائى کنفرانس سازمان ملل متحد در مورد محيط زيست و توسعه، سه هدف براى توسعه پايدار کشاورزى و روستائى تعيين شده است:


- تأمين امنيت غذائى

- ايجاد اشتغال و درآمد در مناطق روستائى و ريشه‌کن کردن فقر

- حفاظت منابع طبيعى و محيط زيست.