سطوح گوناگون کانون‌هاى رشد بر اساس چه معيارهائى بايد انتخاب شوند؟ در دو موقعيت، کار گزينش دشوار خواهد بود، مگر آنکه معيارهاى انتخاب از پيش به‌خوبى تعريف شده باشند:


۱. هنگامى‌که چندين مرکز کوچک با اهميت يکسان وجود داشته باشد و ۲. هنگامى‌که فرآيند شهرى‌شدن چنان ضعيف باشد که نتوان مرکز رشدى برگزيد.


چند تکنيک پيشرفته انتخاب وجود دارد که مى‌توان آنها را به‌کار برد. اما تکنيک‌هاى ساده ميزان‌بندى در بيشتر کشورهاى درحال رشد و به‌ويژه در رشتهٔ جغرافيا و برنامه‌ريزى ايده‌آل هستند.

ميزان جمعيت

بر اساس اين ميزان، اندازهٔ جمعيت اهميت نسبى يک مکان مرکزى را نيز نشان مى‌دهد. بدين‌سان روستائى با ۵۰۰ نفر جمعيت نسبت به روستاهاى ديگرى با جمعيت کمتر، شانس بيشترى دارد که به‌عنوان روستاى مرکزى انتخاب شود. به‌نحو مشابهى شهرى با ۲۰۰،۰۰۰ نفر جمعيت، در مقايسه با شهرهائى با جمعيتى کمتر از ۱۰۰،۰۰۰ نفر مطمئناً به‌عنوان يک مرکز رشد برگزيده خواهد شد. اندازهٔ جمعيت تا حدودى تخصصى‌ شدن وظايف را منعکس مى‌سازد و به‌همين دليل نشانهٔ مناسبى از نقش رشد افزاى يک مکان مرکزى است.


در عمل اندازهٔ جمعيت را مى‌توان به شاخص‌هائى تبديل کرد تا اينکه همهٔ اندازه‌ها بر ميزان مشترکى استوار گردند. از جدول زير مى‌توان براى انتخاب روستاهاى مرکزى و مراکز خدمت استفاده کرد:


روستاهاى مرکزى و مراکز خدمات

براى مراکز خدمات اندازهٔ جمعيت شاخص براى مراکز خدمات اندازهٔ جمعيت شاخص
۵۰- ۱ ۵۰۰- ۱
۱۰۰ - ۵۰ ۲ ۶۰۰ - ۵۰۰ ۲
۱۵۰ - ۱۰۰ ۳ ۷۰۰ - ۶۰۰ ۳
۲۰۰ - ۱۵۰ ۴ ۸۰۰ - ۷۰۰ ۴
۲۵۰ - ۲۰۰ ۵ ۹۰۰ - ۸۰۰ ۵
۳۰۰ - ۲۵۰ ۶ ۱۰۰۰ - ۹۰۰ ۶
۳۵۰ - ۳۰۰ ۷ ۱۱۰۰ - ۱۰۰۰ ۷
۴۰۰ - ۳۵۰ ۸ ۱۲۰۰ - ۱۱۰۰ ۸
۴۵۰ - ۴۰۰ ۹ ۱۳۰۰ - ۱۲۰۰ ۹
۵۰۰ - ۴۵۰ ۱۰ ۱۴۰۰ - ۱۳۰۰ ۱۰
+ ۵۰۰ ۱۱ ۱۵۰۰ - ۱۴۰۰ ۱۱
- - +۱۵۰۰ ۱۲


از نظر مفهوم در ميزان‌هاى جمعيت دو دشوارى وجود دارد. نخست اينکه آيا حقيقتاً جمعيت نشان‌دهندهٔ اهميت يک مکان است؟ دوم اينکه در تخصيص مقادير شاخص‌ها همواره از يک روش دلخواه استفاده مى‌شود. مثلاً، در مورد يک روستاى مرکزى ۵۰ واحد از مردم يک امتياز به شاخص مى‌افزايد، حال آنکه در مورد مراکز خدمات همين ۵۰ واحد تنها نيم امتياز به شاخص مربوط اضافه مى‌کند.


با اين همه ترديد نمى‌توان داشت که جمعيت از عوامل مهم تعيين‌کنندهٔ قابليت جذب يک مکان است در حقيقت مدل مشهور جاذبه بر اندازهٔ جمعيت مکان‌هاى مرکزى استوار است:


Iij =  X  ×  PiPj
dij


که در آن


Iij = شاخص تأثيرات متقابل j و i بر يکديگر
X = عدد ثابتى که به‌طور تجربى به‌دست مى‌آيد.
Pi = جمعيت مکان i
Pj = جمعيت مکان j
dij = فاصله ميان i,j


اگر شاخص‌هاى جمعيت سرانجام به ساير شاخص‌ها افزوده شود، مقدار ذهنى که در تبديل به شاخص ‌کردن ارقام جمعيت دخالت دارد، در حقيقت تغيير عمده‌اى ايجاد نمى‌کند.

ميزان مرکزيت

ميزان مرکزيت طبق اصل خاصى عمل مى‌کند. اين ميزان، درجهٔ مرکزيت سکونت‌گاه به‌خصوصى را نسبت به سکونت‌گاه‌هاى رقيب معين مى‌سازد.


روش ساده زير را مى‌توان در اندازه‌گيرى ميزان مرکزيت به‌کار برد:


مرکزيت شاخص
بر اساس جاده مال‌رو يا پياده‌رو ۰
بر اساس جادهٔ غيرشوسه ۱
بر اساس جاده شوسه ۲
بر اساس تقاطع جاده‌هاى شوسه ۳
بر اساس جادهٔ آسفالته ۴
بر اساس تقاطع جاده‌هاى آسفالته ۵
بر اساس شاهراه مملکتى ۶
بر اساس تقاطع شاهراه‌هاى مملکتى ۷
بر اساس تقاطع شاهراه‌هاى متعدد ۸
بر اساس اتصال به شبکه راه‌هاى آهن ۹
بر اساس اتصال به شبکهٔ راه‌آهن، جاده‌ها و خطوط هوائى ۱۰


روش پيچيده‌تر اندازه‌گيرى درجه مرکزيت، استفاده از تحليل شبکه‌ها است. داده‌هاى مربوط به جريان وسايل نقليه ميان نقاط مختلف نيز نشان‌دهندهٔ درجهٔ مرکزيت اين نقاط است.


در جدول (ماتريس جريان وسائط نقليه ميان هر زوج از سکونت‌گاه‌ها) ماتريس شهرها (... ,a, b) که اعداد آن جريان وسائط نقليه را از شهر d به شهر ۱۹a واحد از شهر k به شهر ۱۲i واحد مى‌باشد. رتبهٔ شهر توسط جمع کل ۳۳۷ واحد داراى رتبهٔ نخست و شهر j داراى رتبهٔ دوم است. روابطى که از نظر سلسله‌مراتب ميان شهرها وجود دارد از راه بيشترين جريان خروجى به شهرهاى بزرگ‌تر (جريان مرکزي) اندازه‌گيرى مى‌شود.


اين تحليل را مى‌توان هم در مورد جابه‌جائى آدم‌ها از شهرى به شهرى ديگر و هم در مورد جريان کالاها ميان شهرها به‌کار برد.

ماتريس جريان وسائط نقليه ميان هر زوج از سکونت‌گاه‌ها

به a b c d e f g h i k l طبقه
از:
a
۰۰ ۷۵ ۱۵ ۲۰ ۲۸ ۰۲ ۰۳ ۰۲ ۰۱ ۲۰ ۰۱ ۰۰ فرعى
b ۶۹ ۰۰ ۴۵ ۵۰ ۵۸ ۱۲ ۲۰ ۰۳ ۰۶ ۳۵  ۰۴ ۰۲ اصلى
c ۰۵ ۵۱ ۰۰ ۱۲ ۴۰ ۰۰ ۰۶ ۰۱ ۰۳ ۱۵ ۰۰ ۰۱ فرعى
d ۱۹ ۵۷ ۱۴ ۰۰ ۳۰ ۰۷ ۰۶ ۰۲ ۱۱ ۱۸ ۰۵ ۰۱ فرعى
e ۰۷ ۴۰ ۴۸ ۲۶ ۰۰ ۰۷ ۱۰ ۰۲ ۳۷ ۳۹ ۱۲ ۰۶ اصلى
f ۰۱ ۰۶ ۰۱ ۰۱ ۱۰ ۰۰ ۲۷ ۰۱ ۰۳ ۰۴ ۰۲ ۰۰ فرعى
g ۰۲ ۱۶ ۰۳ ۰۳ ۱۳ ۳۱ ۰۰ ۰۳ ۱۸ ۰۸ ۰۳ ۰۱ اصلى
h ۰۰ ۰۴ ۰۰ ۰۱ ۰۳ ۰۳ ۰۶۹ ۰۰ ۱۲ ۳۸ ۰۴ ۰۰ فرعى
i ۰۲ ۲۸ ۰۳ ۰۶ ۴۳ ۰۴ ۱۶ ۱۲ ۰۰ ۹۸ ۱۳ ۰۱ فرعى
j ۰۷ ۴۰ ۱۰ ۰۸ ۴۰ ۰۵ ۱۷ ۳۴ ۹۸ ۰۰ ۳۵ ۱۲ اصلى
k ۰۱ ۰۸ ۰۲ ۰۱ ۱۸ ۰۰ ۰۶ ۰۵ ۱۲ ۳۰ ۰۰ ۱۵ فرعى
l ۰۰ ۰۲ ۰۰ ۰۰ ۰۷ ۰۰ ۰۱ ۰۰ ۰۱ ۰۶ ۱۲ ۰۰ فرعى
جمع
کل
۱۱۳ ۳۳۷ ۱۴۱ ۱۲۸ ۲۹۰ ۰۷۱ ۱۱۸ ۰۶۵ ۲۰۲ ۳۱۱ ۰۹۱ ۰۳۹  
رتبه
شاخص
۸ ۱ ۵ ۶ ۳ ۱۰ ۷ ۱۱ ۴ ۲ ۹ ۱۲  


مأخذ: نيس توئن Nystuen و ديسى Dacey، ۱۹۶۱، صفحهٔ ۳۵.