مطالعات کاربرى زمين يا نحوه استفاده از اراضى (Land Use)

يکى از مطالعات اساسى در جهت شناخت شهر و نحوهٔ پراکندگى فعاليت‌هاى شهرى در بررسى‌هاى فيزيکي، مطالعهٔ نحوهٔ استفاده از اراضى شهرى است.


منظور از مطالعه کاربرى زمين، تهيه اطلاعات اساسى دربارهٔ ويژگى‌هاى زمين و فعاليت‌هاى مختلفى که در آن صورت مى‌پذيرد، مى‌باشد. از اين اطلاعات براى تجزيه و تحليل نحوهٔ استفاده از زمين در وضع موجود و تهيهٔ نقشه‌اى که در آينده نحوهٔ استفاده از زمين را معين نمايد، استفاده مى‌شود. به‌طور کلي، نحوهٔ استفاده از زمين عبارت است از آنکه بدانيم در وضع موجود، پراکندگى انواع فعاليت‌هاى شهرى مانند مسکوني، درماني، راه‌ها و معابر، آموزشى و مانند آنها به چه صورتى است؛ و از کل مساحت شهري، نسبت به هريک از کاربرى‌هاى زمين چقدر است و هريک از فعاليت‌ها در چه مساحاتى و به چه صورت‌هائى در سطح شهر پراکنده شده‌اند؛ و رابطهٔ آنها يا يکديگر چيست و تا چه حد و اندازه داراى يک ارتباط منطقى و کارآ هستند.


براى مطالعات کاربرى زمين بررسى‌هاى اساسى لازم است، که بايستى مورد دقت قرار گيرند تا استفاده، عدم استفاده، يا سوء استفاده از مصرف اراضى را معلوم نمايند. اين مطالعات شامل موارد ذيل مى‌باشد:


- جمع‌آورى اطلاعات در مورد فيزپوگرافى (پيکرنگارى و کالبدنگاري) شهر که منظور تهيهٔ نقشه‌هائى است که توپوگرافى و پستى و بلندى زمين را نشان مى‌دهد.


- بررسى نحوهٔ استفاده از زمين: (تأسيسات مسکوني، تجاري، اداري، آموزشي، بهداشتي، تفريحي، ورزشي، ارتشى و انتظامي، مذهبي، قبرستان‌ها، عمومي، ارتباطي، زيربنائي، صنعتي) اين مطالعات بايستى شامل ميزان مساحت هريک از کاربرى‌ها و درصد هريک نسبت به شهر باشد، ضمن آنکه اراضى باير و استفاده نشده را مورد مطالعه قرار مى‌دهد.


- بررسى الگوى استفاده از زمين‌هاى کاربرده نشده.


- بررسى ساخت و کيفيت محيط (مطالعات سيماى شهر)


- تأمين سرمايه‌گذارى در زمين و بازگشت آن (مثلاً پيشنهاد در مورد تأسيسات مربوط به بخش عمومى)


- ارزش زمين


- مطالعهٔ گرايش‌هاى مردم نسبت به نوع و مصرف زمين که اين امر به گرايش‌هاى سنتي، مذهبي، اقتصادى و اجتماعى مردم بستگى دارد.


در تقسيم انواع کاربردهاى زمين نيز، نظريات مختلفى وجود دارد که به جهت تعميم در بيان موضوعى آن، به ذکر دسته‌بندى انواع کاربردهاى زمين و اجزاء آنها پرداخته مى‌شود:


۱. کاربرد مسکونى (با توجه به نوع تراکم‌هاى کم، متوسط و زياد).


۲. کاربرد ادارى.


۳. کاربرد تجارى.

- خرده‌فروشى‌ها


- عمده فروشى‌ها


- دفاتر خصوصى


- خدمات


- بانک‌ها


- هتل‌ها


۴. کاربرد آموزشى (مهدکودک، کودکستان، دبستان، مدرسهٔ راهنمائي، دبيرستان، مراکز آموزشى بالاتر از ديپلم)


۵. کاربرد درمانى و بهداشتى

- درمانگاه‌ها و مراکز کمک‌هاى درمانى و فورى


- بيمارستان‌ها


- ساير خدمات درمانى (مانند: آزمايشگاه‌ها، راديولوژى‌ها، بخش‌هاى تزريقات و مطب).


- گرمابه‌هاى عمومى


- توالت‌هاى عمومى


۶. کاربرى تأسيسات تفريحى و گذران وقت

- پارک‌ها و فضاهاى سبز


- سينماها و تأترها


- تأسيسات ورزشى


۷. کاربرى تأسيسات عمومى شهرى

- مساجد و مراکز مذهبى


- کتابخانه‌ها


- گورستان‌ها


- جايگاه‌هاى توزيع بنزين


- کشتارگاه‌ها


- پست


۸. کاربرد تأسيسات زيربنائى شهرى

- آب


- برق


- تلفن


- فاضلاب


- گاز


۹. کاربرد صنايع

- صنايع سبک


- صنايع سنگين


۱۰. کاربرد راه‌ها و شبکه‌هاى ارتباطى

- کوچه‌ها و خيابان‌هان


- راه‌آهن


- فرودگاه


۱۱. عوامل طبيعى در داخل محدودهٔ شهر (مثل رودخانه، سيل، تپه يا کوه)


۱۲. باغات و مزارع.

انواع نقشه‌هاى کاربرى زمين

- نقشه‌هائى که به‌عنوان نقشه‌هاى مهندسى شناخته شده‌اند و تجهيزاتى مانند شبکه آب، برق، تلفن، فاضلاب، گاز و مانند آنها را نشان مى‌دهند.


- نقشه‌هائى که حدود قطعات زمين در آنها مشخص شده است و به نقشه‌هائى ثبتى و مالياتى شهرت دارند.


- نقشه‌هائى که ساختمان‌ها را نشان مى‌دهد.


- نقشه‌هائى که شبکهٔ ارتباطى و شاه‌راه‌ها را نشان مى‌دهند.


- نقشه‌هائى که تأسيسات عمومى شهرى مانند: پارک‌ها، مراکز ورزشي، مدارس، ادارات، بيمارستان‌ها و نظير آنها را نشان مى‌دهند.


- نقشه‌هائى که ساختمان‌ها و تيپ معمارى و بافت شهر از نظر ساختماني، سبک بناها، تراکم ساختمان‌ها، طبقات ساختمانى و مانند آنها را بيان مى‌کنند.


- نقشه‌هائى که به عوامل اجتماعى شهر مربوط مى‌گردند مانند: نقشه‌ٔ محلات، محدوده محلات، تراکم و پراکندگى جمعيت در محلات.


- نقشه‌هائى که عوامل طبيعى و تاريخى شهر را بيان مى‌کنند مانند: نقشه‌هاى شيب و پستى و بلندى زمين، گسترش تاريخى شهر، عوامل طبيعى داخل شهر.


ارائه نقشه‌ها مى‌تواند در مقياس‌هاى مختلفى باشد. ولى روال معمول آن است که براى شهرهاى کوچک و کمتر از ۲۵،۰۰۰ نفر، نقشه‌هاى ۲۵۰۰: ۱ و براى شهرهاى بيش از آن نقشه‌هاى ۱۰،۰۰۰ يا ۵۰۰۰: ۱و يا توأم: (۲۵۰۰: ۱، ۵۰۰۰:۱ و ۱۰،۰۰۰: ۱) استفاده گردد.


البته اين امر به وسعت و گستردگى شهر و مطالعهٔ قسمت يا قسمت‌هاى گوناگون شهر، مربوط مى‌شود.


در رابطه با نقشهٔ کاربرى در وضع موجود که عبارت است از نقشه‌هائى که موقعيت تمام کاربرى‌هاى زمين و پراکندگى آنها را نشان داده باشد، بايستى مساحت شهر، مساحت هر يک از کاربردها، رابطهٔ آنها با يکديگر و شهر و نوع پراکندگى آنها، مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته و مشکلات و مسائل شهرى در ارتباط با جمعيت ساکن در آن و نيازهاى جمعيت بررسى شود.