سرانه‌هاى شهرى و مسکونى

سرانه زمين رابطه مستقيمى با تراکم دارد. يعنى چنانچه مقياس مورد بررسى را جهت سنجش تراکم، يک هکتار در نظر بگيريم. هميشه بايد مضروب مقدار سرانه زمين و ميزان تراکم، به ده هزار متر مربع (يک هکتار) برسد. بنابراين هر اندازه که مقدار تراکم بيشتر باشد. مقدار سرانه زمين کمتر است و بالعکس.


ذيلاً چند حد تراکم و سرانه با يکديگر مقايسه مى‌کنيم.


سرانه زمين (متر مربع) تراکم حاصل (مترمربع)
۴۰ ۲۵۰ ۱۰،۰۰۰
۲۵ ۴۰۰ ۱۰،۰۰۰
۲۰ ۵۰۰ ۱۰،۰۰۰
۱۰۰ ۱۰۰ ۱۰،۰۰۰
۵۰ ۲۰۰ ۱۰،۰۰۰


سرانه‌هاى فوق مى‌توانند خالص و يا ناخالص باشند. منظور از سرانه مسکونى مقدار زمينى است که از جمع اراضى مسکونى به‌طور متوسط به هر يک از ساکنين مى‌رسد و معمولاً مقياس اندزه‌گيرى مترمربع است. در حالى‌که سرانه شهرى که يک نوع سرانه ناخالص مسکونى است، عبارت است از مجموع سرانه‌اى که از هر يک از کاربرى‌هاى شهرى اعم از مسکونى اداري، تجاري، آموزشي، تفريحي، درماني، راه و امثال آنها به‌طور متوسط و برحسب مترمربع به هريک از شهرنشينان مى‌رسد. به‌عبارت ديگر:


سرانه مسکونى = مساحت زمين مسکونى (مترمربع) / جمعيت ساکن در آن


سرانه شهرى = کل مساحت زمين ساخته شده شهر (مترمربع) / جمعيت ساکن در آن


ممکن است که در هر محله يا منطقه شهري، سرانه‌هاى مسکونى و شهرى يا تراکم‌هاى خالص و ناخالص مسکونى به‌طور جداگانه آورده شود و مجموع آن به نسبت به جمعيت کل شهر، سرانه‌ها يا تراکم‌هاى مسکونى و شهرى را به‌وجود آورد. مثل جدول فرضى A.


تراکم خالص ۳۹۵
تراکم ناخالص ۱۵۳
تراکم خالص ۵۰۰
تراکم ناخالص ۱۶۷
تراکم خالص ۴۰۰
تراکم ناخالص ۱۷۲
تراکم خالص ۳۳۳
تراکم ناخالص ۱۳۴
نوع کل شهر جمعيت ۱۵،۰۰۰ نفر منطقه الف جمعيت ۵۰۰۰ نفر منطقه ب جمعيت ۴۰۰۰ نفر منطقه پ جمعيت ۶۰۰۰ نفر
کاربرد سرانه مترمربع مساحت متر مربع سرانه مترمربع مساحت متر مربع سرانه مترمربع مساحت متر مربع سرانه مترمربع مساحت متر مربع
مسکونى ۲۵/۳۳ ۳۸۰،۰۰۰ ۲۰ ۱۰۰،۰۰۰ ۲۵ ۱۰۰،۰۰۰ ۳۰ ۱۸۰،۰۰۰
ادارى ۱/۵۳ ۲۳،۰۰۰ ۱ ۵۰۰۰ ۱/۵ ۶۰۰۰ ۲ ۱۲،۰۰۰
تجارى ۲ ۴۰،۰۰۰ ۲ ۱۰،۰۰۰ ۲ ۸۰۰۰ ۲ ۱۲،۰۰۰
آموزشى ۳/۸۶ ۵۸،۰۰۰ ۴ ۲۰،۰۰۰ ۳/۵ ۱۴،۰۰۰ ۴ ۲۴،۰۰۰
درمانى و بهداشتى ۱/۶۶ ۲۵،۰۰۰ ۲ ۱۰،۰۰۰ ۱/۵ ۶۰۰۰ ۱/۵ ۹۰۰۰
صنعتى ۲/۶ ۳۹،۰۰۰ ۳ ۱۵،۰۰۰ ۳۰ ۱۲،۰۰۰ ۲ ۱۲،۰۰۰
فضاى سبز و تفريحى ۵/۱ ۷۷،۰۰۰ ۵ ۲۵،۰۰۰ ۴ ۱۶،۰۰۰ ۶ ۳۶،۰۰۰
تأسيسات عمومى ۲/۴۶ ۳۷،۰۰۰ ۳ ۱۵،۰۰۰ ۲/۵ ۱۰،۰۰۰ ۲ ۱۲،۰۰۰
شبکه ارتباطى ۲۰/۶۶ ۳۱۰،۰۰۰ ۲۰ ۱۰۰،۰۰۰ ۱۵ ۶۰،۰۰۰ ۲۵ ۱۵۰،۰۰۰
جمع ۶۵/۲۶ ۹۷۹،۰۰۰ ۶۰ ۳۰۰،۰۰۰ ۵۸ ۲۳۲،۰۰۰ ۷۴/۵ ۴۴۷،۰۰۰


همان‌طور که ملاحظه مى‌شود در جدول فرضى A تراکم‌هاى خالص و ناخالص و سرانه‌هاى مسکونى و غيرمسکونى با يکديگر متفاوت مى‌باشند و در کل شهر نيز تراکم‌ها و سرانه‌هاى مختلفى را به‌وجود مى‌آورند. اين به‌دليل آن است که هم جمعيت و هم مساحت به‌کار گرفته شده با يکديگر متفاوت هستند. نکته قابل ذکر ديگر آنکه هريک از کاربرى‌ها به تنهائى داراى سرانهٔ جداگانه‌اى مى‌باشند که در جدول مذکور نيز منعکس است و به همين نام نيز موسوم هستند مثل سرانه تجاري، سرانه آموزشى و امثال آنها.


از طرف ديگر در پخش سرانه‌هاى مختلف و در کل شهر، ممکن است تأسيسات و فعاليت‌هائى که به‌طور مستقيم در حوزه مناطق يا محلات مسکونى قرار نمى‌‌گيرند مثل مراکز اداري، مراکز صنعتي، مراکز تجارى و امثال آنها در جدول جداگانه‌اى در نظر گرفته شوند و سرانه آنها نيز به نسبت جمعيت تحت پوشش محاسبه گردند، که معمولاً مرکز شهر يا مراکز فرعى شهر خواهند بود، که در محاسبات مربوط به مناطق يا محلات مسکونى نيز محاسبه نمى‌شوند.


در بسيارى از سرانه‌ها و به‌ويژه سرانه‌هاى مسکونى به اين نکته برمى‌خوريم که حد سرانه زمين بسيار پائين است و تراکم نيز حد بالائى را دارد. در اين مورد مسئله اساسى آن است که اين سرانه، سرانهٔ زمين مسکونى يا تراکم در زمين مسکونى مى‌باشد. حال آنکه در طبقات ساختمان‌ها ميزان سرانهٔ زيربناى مسکونى حل گرديده است. جهت روشن شدن مطلب، در اين رابطه نيز مثالى مى‌آوريم:


فرض شود که در زمينى به مساحت ۴۰۰۰ مترمربع دو بلوک ساختمانى هريک در ده طبقه بنا گرديده‌اند. چناچه مساحت سطح زيربناى همکف هر ساختمان (يعنى زمينى که صرفاً به زيربناى مسکونى رفته است) برابر پانصد متر مربع باشد، و بقيه فضاها به محوطه‌سازى و راه‌هاى ارتباطى و امثال آنها اختصاص يافته باشد خواهيم داشت:


مترمربع مساحت زيربناى هر ساختمان در طبقات ۵۰۰۰ = ۵۰۰ × ۱۰
مترمربع مجموع مساحت دو ساختمان در طبقات ۱۰،۰۰۰ = ۲ × ۵۰۰۰
مترمربع، سطح زيربناى همکف در دو ساختمان ۱۰۰۰ = ۲ × ۵۰۰
مترمربع مساحت فضاهاى باز ۳۰۰۰ = ۱۰۰۰ - ۴۰۰۰


اينک، چناچه در هر طبقه از اين ساختمان‌ها، چهار خانوار سکونت داشته و هر خانوار نيز پنج نفر باشد تعداد جمعيت و خانوار ساکن در اين دو مجموعه عبارت خواهد بود از:


تعداد خانوار ساکن   ۸۰ = ۲ × ۱۰ × ۴
نفر جمعيت ساکن ۴۰۰ = ۵ × ۸۰


مسلماً با توجه به آنکه مساحت هر طبقه پانصد متر مربع است و تعداد خانوار يا واحد مسکونى هر طبقه نيز چهار واحد است، مساحت زيربناى هر واحد مسکوني، براى هر خانوار برابر ۱۲۵ متر مربع خواهد بود يعني:


مساحت هر واحد سکونتى آپارتمانى ۱۲۵ = ۴ ÷ ۵۰۰


با توجه به شرايط فوق، ابعاد و اندزه‌ها و سرانه‌ها و تراکم‌هاى مسکونى به شرح زير خواهد بود:


مترمربع، سرانه مسکونى (زمين) ۱۰ = ۴۰۰ ÷ ۴۰۰۰
مترمربع، مساحت هر واحد مسکونى ۱۲۵ = ۸۰ ÷ ۱۰،۰۰۰
مترمربع، سرانه زيربناى هر واحد مسکونى ۲۵ = ۵ ÷ ۱۲۵
مترمربع سرانه فضاى باز مسکونى ۵/۷ = ۴۰۰ ÷ ۳۰۰۰
مترمربع، سرانه فضاى باز و زيربناى مسکونى ۵/۳۲ = ۵/۷ + ۲۵
نفر در هکتار تراکم خالص مسکونى (در زمين) ۱۰۰۰ = ۴/۰ ÷ ۴۰۰


در محاسبات بالا در صد زيربناى طبقه هم‌کف تا ۲۵ درصد زمين و درصد زيربناى کل تا ۲۵۰ درصد زمين در نظر گرفته شده است. فضاى باز نيز ۷۵ درصد مى‌باشد.


همان‌طور که ملاحظه مى‌شود، اگرچه سرانه مسکونى (زمين) در فروض بالا برابر ده متر مربع و تراکم مسکونى خالص برابر هزار نفر در هکتار در نظر گرفته شده، ولى مسئله فضاى مسکونى (زيربناها) در طبقات ساختمان حل گرديده است. چنين سرانه و تراکمى معمولاً در آپارتمان سازى در نظر گرفته مى‌شود، که اين ميزان تراکم نيز از حد بالائى برخوردار مى‌باشد.


همان‌طور که آمد، افزايش تراکم، مشکلات عديده اجتماعى و اقتصادى و فيزيکى زيادى را مطرح مى‌سازد و دسترسى به تأسيسات عمومى را نيز به دليل متراکم بودن زمين با مسائلى مواجه مى‌کند که بهتر است از ارائه آن در طرح‌ها تا حد امکان جلوگيرى شود. اگرچه در رابطه با قيمت زمين و صرفه‌جوئى در مصرف آن، به صرفه مى‌باشد.