تعداد جمعيت و موقعيت واحدهاى مسکونى در محله‌ها و نيازهاى آنها

خانه اساس تشکيل‌دهنده و به‌وجود آورندهٔ محلات است؛ اين جمعيت ساکن در هر واحد مسکونى است که به‌نسبت تعداد خانوارها و نيازهاى آنان، از نظر انتظاراتى که از يک واحد مسکونى راحت دارند، مجموعهٔ واحدهاى مسکونى و بالنتيجه محلات را تشکيل مى‌دهند.


يک شهر مى‌تواند از لحاظ تقسيم‌بندى اجزاءِ شهرى به نواحى شهري، محلات شهري، محلات کوچک شهرى و کوى‌ها و کوچه‌ها تقسيم گردد. با توجه به آنکه هر کدام از اين تقسيمات نيز مى‌تواند در قالب يکديگر مطرح شوند و عامل وجودى تشکيل‌دهندهٔ آنها نيز مرکز اين اجزاءِ شهرى باشد. معمولاً از نظر جمعيتى و ميزان جمعيت نمى‌توان تعداد مشخصى را براى اين تقسيم‌بندى‌ها در نظر گرفت. ولى به‌طور اصولي، مى‌توان حدود جمعيت را براى اين اجزاءِ شهرى به قرار زير دانست:


- کوچه: حدود ۲۵۰ نفر

- محله کوچک: حدود ۱۲۵۰ نفر (چند کويچه)

- محلهٔ شهرى: حدود ۵۰۰۰ نفر (چند محله کوچک)

- ناحيهٔ شهرى: حدود ۲۰،۰۰۰ نفر (چند محلهٔ شهري)

- شهر: متشکل از چند ناحيه شهري.


تقسيمات جمعيت فوق، نسبت به شهرهاى مختلف و جمعيت‌هاى مختلف، خاصه از سطح ناحيه به بالا، مى‌تواند متفاوت باشد؛ و نسبت به جمعيت و خصوصيات محلى فرق کند.


تعداد جمعيت در تقسيم‌بندى‌هاى مختلف و با توحه به اهدافى که برنامه‌ريزان شهرى براى شهر درنظر دارند متفاوت است و تعداد فوق فقط به‌عنوان نمونه در حدود تقريبى جمعيت ذکر گرديده است. بنابر نظر شهرسازان و برنامه‌ريزان شهري، ابعاد و اندازه محلات و تراکم جمعيت و تعداد ساختمان‌ها در شهر و محلات شهرى متفاوت مى‌باشد. هر برنامه‌ريز يا طرح‌ريز، حدود جمعيتى و تعداد واحدهاى مسکونى مختلف و متفاوتى را براى اندازهٔ محلات يا ناحيه‌هاى شهرى و اصولاً تعداد جمعيت يک شهر ارائه مى‌دهد که با يکديگر تفاوت زيادى دارد. اين مورد غالباً براى محلات و نواحى جديدى است که بر پيرامون شهر ساخته مى‌شوند. ولى محلات قديمى و ساخته‌شدهٔ شهر، بر مبناى اصولى که مستمراً شکل‌گرفته و ايجاد گرديده‌اند، بايستى مورد مطالعه قرارگيرند.


به‌هر ترتيب، مقدار و اندازه‌هاى عناصر شهرى و مسکوني، از محله‌اى به محلهٔ ديگر و از شهرى به شهر ديگر متفاوت است. حتى در بسيارى موارد ضوابط و موقعيت مکانى آنها نيز، تابع شرايط و قوانين و استانداردهاى مخصوص و مربوط به ناحيهٔ مورد بررسى مى‌باشد. طرز قرارگرفتن و موقعيت مکانى عناصر شهرى توأم با مقدار کمّى آنها برحسب واحد، از مهم‌ترين اصول برنامه‌ريزى شهرى مى‌باشد و در حقيقت وسيله‌اى جهت ارزيابى کيفيت و عملکرد عناصر متشکلهٔ شهرى است.


از نظر تعداد جمعيت و خانوار در واحدهاى مسکوني، تعداد آنها و مساحت مورد نياز براى محلات نيز، فرق مى‌کند. عناصر تشکيل‌دهندهٔ يک محله يا يک ناحيهٔ شهرى با جمعيت آن محله يا ناحيه در رابطه است. ولى به‌طور کلي، عناصر مورد احتياج محلات و ناحيه‌ها و ساير تقسيم‌بندى‌هاى شهري، بايستى در داخل خود آنها درنظر گرفته شود.


موضوع اصلي، محلات شهرى است که در دل خود، واحدهاى مسکونى را مى‌پرورانند، چگونگى استقرار تأسيسات مورد نياز مسکونى در سطح محله‌ها، بايستى به‌نحوى باشد که بتواند پاسخ‌گوى نيازهاى اصل جمعيت بوده و جمعيت نيز از نظر موقعيت به‌آسانى بتواند به آنها دسترسى پيدا کند. اين موضوع در مورد کودکستان‌ها و اطفال کودکستان‌رو تا محل‌‌کار شاغلين و نيازمندى‌هاى عمومى ساکنين مطرح مى‌باشد. موقعيت پارک‌ها، مراکز آموزشي، مرکز خريد و امثال آنها نيز، در رابطه با همين عوامل است.

نيازهاى افراد خانوار به مسکن از نظر ابعاد و اندازه‌هاى واحد مسکونى

براى عملکرد صحيح مسکن و واحدهاى مسکونى در هر منطقه از کشور، بايستى واحدهاى مسکونى حتى‌الامکان با خصوصيات سنتى و خلق و خوى مردم، وضعيت آب و هوائى منطقه، تعداد افرادى که در واحدهاى مسکونى سکنى مى‌گزينند، جنس ساختمان واحدهاى مسکونى و نيازهاى افراد خانوار از يک مسکن راحت که با خصوصيات اجتماعى و اقتصادى آنها وفق دهد منطبق باشد. علاوه بر اينها، ايجاد واحدهاى مسکونى بايستى با تغييرات روند زندگانى مردم و نيز با امکانات اقتصادى مملکت، چه از نظر ميزان سرمايه‌گذارى دولت در بخش مسکن و چه از نظر ساير منابع مانند: ميزان زمين، نيروى انساني، مصالح ساختمانى و غيره هماهنگ باشد.


يک واحد مسکونى هنگامى‌ مناسب است که جوابگوى احتياجات ساکنين خود باشد. علاوه بر مواردى‌که از نظر اخلاقى و اجتماعي، بهداشتي، آسايش و راحتى و آرامش، اطمينان ساکنين از استحکام بنا و قابل قبول‌بودن بنا از نظر آنان مطرح است. از ديدگاه برنامه‌ريزي، عوامل زير نيز در رابطه با مسائل شهرى بايستى مورد توجه قرار گيرند:


- تناسب مساحت زمين و ميزان سرانه‌هاى مسکونى با قيمت اراضى و قطعه‌بندى‌هاى اراضى مسکونى شهر.


- مناسبت سرانهٔ مسکونى با مقدار زمين عرضه‌شده در شهر و در نظر داشتن کل جمعيت شهر.


- مناسبت سرانهٔ مسکونى با نحوهٔ تراکم ايده‌آل و پاسخگوئى تأسيسات شهرى و محله‌اي، همراه با دسترسى‌هاى مناسب به واحدهاى مسکوني.


- مناسبت استفاده از انرژى و صرفه‌جوئى در مصرف انرژى در واحدهاى مسکونى مانند: انرژى برق، نفت، گاز، در سرد يا گرم‌کردن محيط‌هاى مسکونى و مانند آنها.


- هماهنگى يا مناسبت ساختمان مسکونى با ديگر ساختمان‌ها به نحوى‌که بافت و سيماى محله يا شهر را به‌هم نزند.


- مناسبت طبقات ساختمان‌ها با يکديگر و با خصوصيات طبيعي، اجتماعى و اقتصادى شهر.


علاوه بر موارد فوق، در پيدا نمودن يک سرانهٔ مسکونى مناسب که به ايجاد يک ساختمان مسکونى مى‌انجامد، بايستى درطرح مساکن، چه در زمينه خود واحدهاى مسکونى و چه در زمينه‌هاى ديگر شهري، آينده‌نگرى نموده و مشکلات و مسائل آينده را تا حد امکان پيش‌‌بينى کرد.


براى تعيين سرانهٔ مسکونى مناسب با درنظر داشتن عوامل فوق، ابتداء مى‌توان حداقل سطح قابل قبول براى انجام فعاليت‌هاى روزانه را در يک خانه با توجه به ابعاد و اندازه‌هاى خانوار و احتياجات آنها از يک واحد مسکوني، همچنين خصوصيات اقليمى و منطقه‌اى مطالعه نمود؛ و پس از بررسى مطالعات انجام‌شده، در رابطه با امکانات موجود (اعم از امکانات مالى خانوار در تأمين مسکن، امکانات و محدوديت‌هاى شهر در توسعهٔ واحدهاى مسکوني، خصوصيات موجود شهر و مانند آنها) به طراحى پرداخت.